ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НАЗВАНИЯ ФОЛЬКЛОР В УЗБЕКСКОЙ НАУКЕ

Аннотация

This article describes the first use of the term “folklore” in Uzbek folklore studies and folklore studies. Key words: folklore, folk literature, oral literature, folk oral art, art, artwork. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НАЗВАНИЯ ФОЛЬКЛОР В УЗБЕКСКОЙ НАУКЕ Аннотация. В этой статье рассказывается о первом использовании термина “фольклор” в узбекской фольклористике и исследованиях фольклористики. Ключевое слово: фольклор, народная литература, устная литература, народное устное творчество, искусство, художественное произведение. Angliya hám AQSH da xalıq kórkem óner xızmetiniń barlıq túrleri awız – eki dóretiwshilik, muzıka, oyın, teatr, súwretlew óneri hám ámeliy kórkem óneri, sonday – aq, úrip ádetler de usı termin menen súwretlenedi. Ózbek folklorında ilimde “folklor” termini 1932-jıllarda Hoji Zarif tárepinen qollanılǵan hám óziniń joqarı oqıw ornı talabalar ushın arnalǵan birinshi kitabın “ózbek folklorı” dep ataǵan. Buǵan shekem “folklor” termini ornına “el ádebiyatı”, “awızeki ádebiyat”, sıyaqlı atamalar qollanılıp kelmekte, házirgi waqıtta “folklor” termini tereń hár tárepleme úyrenilip, keń túrde jayılıp ketti. Biz “folklor” degende, tiykarınan, xalıq awız eki dóretiwshiligi yaǵnıy poetikalıq dóretiwshiligin túsinemiz. Xalıq kórkem óneriniń basqa da túrleri ushın bolsa sol taraw atı qosıp qollanıladı, máselen, xalıq muzıkası ushın “muzıka folklori” termini qollanıladı hám t.b. 10 Folklorlıq shıǵarmalarında muzıka, oyın, teatr kórkem óneri elementleri qosılıp ketkenligi sebepli folklordı sinkretikalıq kórkem óneri dep te atawımız múmkin. Ayne payıtında folklorlıq shıǵarmalar kórkem óneriniń basqa da túrlerinen ózine tán tárepleri menen ajıralıp turadı. Folklorda sóz, muzıka hám atqarıw birligi barlıq waqıtta saqlanıp qaladı. Folklor shıǵarmalarında miynetkesh xalıqtıń turmıs tárizi súwretlenedi. Xalıqtıń pútkil dúnya haqqındaǵı túsiniklerin sotsial - tariyxıy, siyasiy, filosofiyalıq hám ádebiy - estetikalıq kóz qarasların ózinde qáliplestiredi. Bul nárselerdiń tiykarı folklor shıǵarmaları mazmunı hám mánisiniń tereń xalıqshıllıǵın kórsetedi. Folklor shıǵarmalarındaǵı xalıqshıllıqtıń tiykarın onıń mazmunı quraydı. Tarixiy-sociallıq waqıyalardı súwretlewi folklor shıǵarmalarında xalıqtıń óz - ara múnásebetleri tiykarında quraladı. Xalıq dóretiwshiligin úyreniwshi, tekseriwshi pán folklor dep júrgiziledi. Folklor shıǵarmaları xalıq awızeki dóretiwshiliginiń tiykarların áyyemgi dúnya estetikalıq sezimleri menen baylanıstırıp úyrenedi. Tiykarınan áyyemgi dúnya sayaxatshıları hám tariyxshılarınıń Orta Aziya xalıqlarına tiyisli bolǵan gúrrińleri, hár túrli úrp-ádetleri hám máresimleri haqqındaǵı jazba maǵlıwmatları folklor ushın oǵada áhmiyetli bolıp esaplanadı. Folklordı izertlegen ilimpazlardıń aytıwına qaraǵanda folklor shıǵarmaların jazıp alıwdaǵı birinshi tájiriybeler XI ásirden baslap baslanǵan. Ózbek folklorı úlgilerin ǵalabalıq túrde jazıp alıw, toplaw, baspadan shıǵarıw hám ilimiy tárepten izertleniw jumısları bolsa tikkeley XX ásirdiń birinshi shereginde baslandı. Xalqımızdıń kórkem óneri ásirler dawamında jaratılıp, awızdan – awızǵa, áwladdan – áwladqa, ustazdan shakirtke ótip kelgen jámáát dóretiwshiligi jemisi bolıp esaplanadı. Sebebi folklor shıǵarmaları bir adam tárepinen emes, bálkim pútkil bir jámááttiń kórkem óner tájiriybesi tiykarında payda boladı hám jámáát tárepinen atqarıladı. Bazı bir folklor shıǵarmaları bolsa talantlı dóretiwshiler tárepinen jaratılıp, ózleriniń qalbi hám pikirleri, dástúrleri, úrp - ádetleri, isenimi, arzıw – niyetleri, tábiyat penen baylanıslı bolǵan múnásebetleri sóz etilgen boladı. Qáwim hám urıw aǵzalarına maqul bolǵan bul shıǵarmalar awızdan – awızǵa ótip, jámááttiń dóretiwshiligine aylanǵan. Folklorlıq shıǵarmalar usı taqılette jámiyetshilik arasında qáliplesip baradı hám ulıwma xalıqlıq múlkine aylanadı. Xalıq sazendeshisi (dástan aytıwshı, ertek aytıwshı, qosıq aytıwshı, qızıqshılar,) jámáát tárepinen jaratılǵan shıǵarmalardı tek ǵana sózbe –sóz atqarmay oǵan uqsatadı. Sonıń ushında atqarılatuǵın shıǵarmalardı barlıq waqıtta “xalıqtiki”, dep tán alınadı. Jeke atqarıwshı qanshelli dárejede talantlı bolıwına qaramastan xalıq dóretiwshiliginiń dástúrlerine boysınǵan, xalıq turmısı, xalıq pikiri hám talabına qolaylastırıwǵa háreket etken. 11 Bir sóz benen aytǵanda, folklor dástúrleri arasında aytılıp, jaratılıp, áwladdan – áladqa ótiwshi dóretiwshilik úlgileri esaplanadı. Olarda folklorǵa tán tiykarǵı ózgesheliklerden biri awız eki dóretiwshilik tiykar sıpatında alınǵan, sebebi fólklor dástlep, awızeki jaratıladı, atqarıladı hám awız eki tárizde jasaydı. Xalıq awızeki dóretiwshiligi jazıw payda bolmastan aldın júzege kelgen. Onıń jaratılıwı hám xalıq tárepinen tarqalıwı janlı awızeki dástúrler menen baylanıslı boladı. Folklorlıq shıǵarmalardıń uzaq hám ásirler dawamında awızeki jaratılıwı hám awızeki túrinde atqarılıwı onıń forması hám mazmunına tásir etpesten qalmaydı.