СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ ПРЕПОДАВАНИЯ КАФЕДРЫ ФОНЕТИКИ

Аннотация

This article provides general information about the phonetics department. The goals and tasks of teaching the phonetics department are explained. An opinion was expressed that the use of interactive methods in teaching the subject to students helps students to think independently and take a new approach. Keywords: Phonetics, sound, syllable, stress, vowel sounds, horizontal position of the tongue, "Venn diagram", "Cluster". СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ ПРЕПОДАВАНИЯ КАФЕДРЫ ФОНЕТИКИ Аннотация. В данной статье представлены общие сведения о кафедре фонетики. Объяснены цели и задачи преподавания кафедры фонетики. Высказано мнение, что использование интерактивных методов в преподавании предмета студентам помогает студентам мыслить самостоятельно и применять новый подход. Ключевые слова: Фонетика, звук, слог, ударение, гласные звуки, горизонтальное положение языка, «диаграмма Венна», «Кластер». Tilning barcha boʻlimlari bilan uzviy, chambarchas bogʻliq boʻlgan boʻlimlardan biri bu fonetika. Fonetika boʻlimi asosan 5-sinfdan boshlab oʻtiladi. Mazkur bo‘limda tovushlar tizimi oʻrganiladi. Nazariy jihatdan fonetika (grekcha phone – “tovush”, tike – “fan” soʻzlaridan) inson nutqini ifoda qilish uchun zarur boʻlgan tovushlar va ularning vositalari haqidagi tilshunoslik sohasidir.1 Fonetika boʻlimida tovushlarning hosil boʻlish oʻrniga koʻra turlari, boʻgʻin, urgʻu oʻrganiladi. Fonetikada nutq tovushlari 4 tomondan o‘rganiladi: 1) nutq organlarining nutq tovushlarini talaffuz qilishdagi harakati, ya’ni artikulyatsiyasi o‘rganiladi; 2) tovushlar qanday fizik tebranishlar natijasi ekanligi, ya’ni akustik tomonini hisobga olinadi; 3) nutq tovushlari bo‘gʻin, urgʻu va ohangning eshituvchi tomonidan anglab his etilishi tekshiriladi; 4) nutq tovushlarining tildagi so‘zlar, frazalar va gaplarni bir-biridan farqlash uchun xizmat qilishi, ya’ni fonologik tomoni o‘rganiladi.2 Fonetikadan amaliyotda juda keng qoʻllaniladi. Tilning tovushlar tizimini oʻrganishda, chet el xalqlarining tilini oʻrganishda, soʻzlarni toʻgʻri yozish masalasini hal etishda, tili chuchuk 1 13 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bolalarning nutqini yaxshilashda fonetikadan foydalanamiz.3 Shu boisdan mazkur bo‘lim nutq rivojlanishida ham muhim hisoblanadi. Fonetika maqsadi va vazifasi jihatidan bir nechta turlarga boʻlinadi: – vazifasiga ko‘ra: umumiy va xususiy fonetika. Umumiy fonetika dunyo tillariga tegishli bo‘lgan umumiy fonetik qonuniyatlarni o‘rganadi. Xususiy fonetika esa biror konkret tilga xos bo‘lgan tovushlar sistemasini o‘rganadi; – maqsadiga ko‘ra: nazariy fonetika, amaliy fonetika, eksperimental fonetika. Nazariy fonetika ma’lum bir tilning tovush xususiyatlarini nazariy jihatdan tasnif etadi. Amaliy fonetika esa muayyan tilning fonetik, orfoepik me’yorlarini o‘rganadi. Ostsillograf, kimograf singari alohida apparatlar bilan (yordamida) nutq tovushlari bo‘g'in, urgʻu va ohangdagi artikulyatsion- akustik xususiyatlarini o‘rganish eksperimental fonetikaning asosiy vazifasidir.4 5-sinfda fonetika boʻlimining oʻtilishi bu bolalarning boshlangʻich oʻrta sinfdan boshlab fonetika boʻlimini yaxshi va mukammal oʻrganib olishlari nazarda tutilgan. Fonetika boʻlimining yaxshi oʻrganilishi bu keyingi boʻlimlarni oʻrganishga ham oʻz ta'sirini oʻtkazadi. Hozirgi oʻzbek tilida 6ta unli fonemalar bor. Har bir fonema hosil boʻlish usuliga, oʻrniga koʻra boʻlib oʻrganiladi. Olti unli fonema : a,o,u,o‘,i,e. Ular tasnifida uch holat e’tiborga olinadi: 1.Tilning gorizontal holati: a) til oldi: i, e, a. b) til orqa: u, o‘, o. eslatma: til orqa: qiliq. Til oldi: o‘rdak, uka. 2.Tilning vertikal holati: a) tor unli: i, u. b) o‘rta keng unli: e, o‘. s) keng unli: a, o. 3.Labning ishtiroki: a) lablashgan: u, o‘,o b) lablashmagan: i, e, a. Yuqorida keltirilgan unlilar fonemasi tasnifida koʻrishimiz mumkinki, har bir tovush har tomonlama tahlil qilib, oʻrganilib keladi.5 Har bir soʻzni hosil boʻlishida unli tovushlar alohida ahamiyat kasb etadi. Soʻzda unli harf boʻlmasa, sizni hosil qilish imkonsiz. Unli tovushlar urgʻu qoʻyishda va boʻgʻin koʻchirishda ham ishtirok etadi. Fonetika boʻlimidan unli tovushlarning qoʻllanilishini oʻrganishda “Venn diagrammasi”, “Klaster” interfaol ta’limiy metodlardan foydalanishimiz mumkin. “Venn diagrammasi”dan asosan barcha mavzularni oʻqitishda foydalanishimiz mumkin. “Venn diagrammasini” qoʻllashda sinf doskasidan yoki qoʻgʻozdan foydalanamiz. Bunda unli tovushlarning hosil boʻlish holatiga koʻra birlashtiruvchi va farqli tomonlarini ifodalashimiz mumkin. Masalan, “a” va “o” unlisini birlashtiruvchi belgi bu ikkisi ham til tovushlari, tilning gorizontal holatiga kirsa, farqlovchi tomoni esa “a” til oldi tovushi, “o” til orqa unlisi hisoblanadi. Shu tariqa unli tovushlarni oʻrganishda “Venn diagrammasi”dan foydalanamiz. 1 13 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODER