Градостроительный анализ состояния подземных инженерных сетей в наших городах сегодня

Аннотация

This article describes the current state of engineering networks in the city, their analysis and the need for engineering reconstruction. Keywords; Underground urbanism of the city, engineering networks, slope, sewage network, sanitary and technical equipment. Шаҳарларнинг бугунги кундаги замонавий куринишларини шакилланишларига жуда катта етибор қаратилиб бормоқда. Малумки шаҳарларнинг урбанистик усишида, ҳудудининг муҳандислик ободонлаштирилишида, шаҳарнинг тўлиқ ва умумий маиший хизмат курсатиш соҳаларида, саноат тармоқларида муҳандислик коммуникацияларининг урни жуда катта хисобланади. Ер остки муҳандислик тармоқларини шаҳар ҳудудида қулланилаши шаҳар ҳудудининг мураккаб силсила эканлиги ҳамда хизмат кўрсатиш жараёнида бир талай қўшимча ускуналардан ҳам фойдаланиш мазқур соҳанинг мураккаблигидан далолат беради. Муҳандислик тармоқлари ва коммуникациялари ер устки, ер ости, ерда жойлашган туркумларга бўлинади. Ер остки муҳандислик тармоқларини шаҳар ҳудудида қулланилаши шаҳар ҳудудининг муҳандислик ободонлаштирилишида алоҳида ахамиятга эга. Шаҳар муҳандислик тармоқлари шаҳарнинг тўлиқ ва умумий маиший хизмат ва саноат талабларини қондиришга хизмат қилади. Муҳандислик тармоқлари туркумига қувурлар, кабеллар ва коллекторлар силсиласи киради. Шаҳар ер ости урбанистикасининг шаклланишида муҳандислик тармоқларининг тутган урни алоҳида аҳамият касб этиб, ушбу соқанинг ҳар бир элементини Ташқил этувчи: - ичимллик сув қувури (хўжалик - ичимлик, ут ўчиришга мўлжалланган, иссиқ сув ва саноат сув таъминоти ҳамда суғориш қувурлари); - ақова сув қувурлари (маиший хизмат, ёмғир ва саноат оқава сувлари); -газ ва иситиш қувурларининг ўзлуксиз ишлаши шаҳар қаётида муҳим ўрин тўтади. Шаҳар хаётида ушбу муҳандислик тармоқлари билан биргаликда махсус хизматларга мўлжалланган - дренаж, буғ, нефт ва қаво босими билан ишлайдиган ва ҳ.к. қувурлардан фойдаланилади[4]. Барча турдаги ер ости муҳандислик тармоқларининг чуқурлиги камида 3 м бўлиши белгилаб қуйилади. Ер ости қувурларини биргаликда умумий тонелларда жойлаштирилиши Америка шаҳарсозлигида оммовий тус олмаган. Кейинги пайтларга келиб айрим шаҳарларда икки ва кўп поғонали коммуникациялар жойлашиши амалга оширилган. Хорижий мамлакатлар шаҳарларида ер ости муҳандислик тармоқларини жойлаштиришдаги техникавий ечимлари диққат билан ўрганилганда энг асосий талаб шаҳар ер ости фазосидан унумли фойдаланиш биринчи ўринга қуйилганлигидан далолат беради. Муҳандислик тармоқларини жойлаштиришда Германия Федератив Республикаси шаҳарсозлигида ер ости муҳандислик тармоқларини жойлаштиришда кабель тармоқлари пиёдалар йўлаклари тагида умумшаҳар миқёсига эга бўлган тармоқлар эса белгиланган стандартларга қаттиқ риоя қилинган ҳолда қурилиш чизигидан бошлаб жойлашишига етибор қаратилади. Мамлакатнинг белгиланган стандартларида турли улчамдаги кўчалар кўндаланг кесимининг 10 та тури белгилаб берилган. Шаҳарнинг айрим кўчалари кўндаланг кесимларини шакллантиришнинг аниқ шакли белгиланган бўлиб, унда оқова сув тармоғи кўчанинг транспорт қатнови қисми четидан ва пиёдалар қатнов қисми тагидан жойлашиши белгилаб берилган. Ер ости муҳандислик тармоқларини жойлаштиришдаги усулининг энг катта камчилиги, бу тармоқларни кўчанинг транспорт қатнови қисми тагида кўплаб жойлашганлигидадир. Бунда ҳар бир ер ости муҳандислик тармоқларини ва коммуникацияларини таъмирлаш, қайта бунёд этиш ва назорат қилиш жараёнида транспорт ҳаракатига катта миқдорда тусқинликлар содир этилади. Муҳандислик тармоқларини жойлаштиришда Франция шаҳарларида булса кўчанинг кўндаланг кесимида ер ости фазосидан фойдаланишда тежамкорлик биринчи ўринга қуйилган. Яни коллекторларга имкониятлар топилмаган ҳолатлардагина умумий ер ости муҳандислик тармоқларини жойлаштириш қулланилган. Якка қандакда жойлаштириш усули бу мамлакатда қулланилмаган. Коллекторлар ва коллектор тонеллари асосан кўча буйлаб жойлаштирилган. Бу усулда жойлаштириш кўчанинг транспорт қатнови қисмидаги транспорт ҳаракатига тасир қилмайди. Муҳандислик тармоқларини жойлаштиришда Япония шахарлари мисолида курсак кўчаларнинг ўта торлиги ва ер нархининг ҳаддан ташҳари қимматлиги талабларидан келиб чиққан ҳолда ер ости фазосида муҳандислик тармоқларини жойлаштириш талаблари Европа шаҳарларидан иктисодий жихатдан катта фарқ қилади. «Токио кўчаларида ер ости иншоотларини жойлаштиришнинг шакллар стандарти»да кўчанинг кўндаланг кесимининг эни 3 метрдан 44 метргача белгиланган [3]. Хозирги кунда Ўзбекистон республикаси шаҳарларидан Тошкент, Самарқанд ва бошқа шаҳарларда ҳудудида оқова сувларни ташқарига чикаришда умумий бир йуналишда оқиздириладиган, ярим булакларга ажратилган тармоқли ва барча усуллар жамланмасидан Ташқил топган усуллар қулланилади. Тошкент шақрида рельеф хусусиятидан келиб чиққан ҳолда Салар - оқова ва Қуйи - Бозсув оқова тармоқ хавзалари ташкфяил қилинган. Салар хавзаси шаҳарнинг шимолий - шарқий, марказий ва айрим жанубий ҳудудларига хизмат қилади: Кора - Сув (сі =600- 2000мм), Салар (сі = 500- 1750 мм), Темир йўл (сі=400 - ЮООмм). Қуйи - Бозсув шаҳарнинг шимоли