OʻRTA OSIYODA MOZAIKA SANʼATI PAYDO BOʻLISHI VA RIVOJLANISHI.

Аннотация

Information about the emergence and development of Mosaic Art in Central Asia was presented, and mosaics used in various ancient architectural naminas were studied in comparison. The work carried out related to the mosaic style using the content analysis method was analyzed and the necessary information and results were obtained. Base phrases: Mosaics, maiolica, ceramics, domes and facades. O‘zbekiston Respublikasining istiqlolga erishishi xalqimizning tarixiy qadriyatlari, ma’naviy merosini qayta tiklashga va ularni rivojlantirishga katta yo‘l ochib berdi. Ayniqsa, asriy an’analarga ega bo‘lgan tasviriy san’at turlariga o‘quvchi yoshlarni jalb etish kata tarbiyaviy ahamiyatga egaligi bilan diqqatga sazovordir. Respublikamizning kelajakda buyuk mamlakatga aylanishi, jaxonning rivojlangan davlatlari qatoriga qo‘shilishida xalqimiz madaniyati, ma’rifati, san’ati va manaviyatining roli beqiyosdir. Xalqimiz ma’naviyat va madaniyatini boyitishda tasviriy san’atning ham o‘z o‘rni bor. Hozirgi davrda har sohada bo‘lgani kabi tasviriy san’atda ham katta o‘zarishlar bo‘lmoqda. Tasviriy va amaliy san’at eng qadimiy va keng tarqalgan san’at turlaridan biridir. Ajdodlarimiz dunyoqarashini shakllanishida tasviriy va amaliy san’at muhim vazifalarni bajargan. Eng qadimgi odamlar bir-birlariga fikrlarini, munosabatlarini, istaklarini va shuningdek, turli xatti- harakatlarini chiziqlar, oddiy formalar, primitiv tasvirlar orqali yetkazishga intilganlar.1 Jahon tasviriy san'at xazinasidan munosib o’rin olgan mozaika san’ati O’rta Osiyo xalqlarining mushtarak badiiy mеrosi hamdir. 1 O.Muinov “Rangtasvir” 2007 y. – 10b. 8 58 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ U qadimgi nodir arxitektura majmualarini ziynatlash bilan birga, mazkur majmualarni tarixi, o’sha davr muhiti holatini o’rganishga bo’lgan intilish, go’zallik to’g’risidagi tasavvurni ifodalashga ham xizmat qilgan. Turli san’atkorlar - xattot, rassom, me’mor va boshqalarning ijodi hamkorligida yaratilgan nodir binolar o’sha davr madaniy, ijtimoiy hayotini badiiy-estеtik qarashlarini o’rganishda qimmatli manbalardan hisoblanadi. Barchamizga ma’lumki, asosan, mozaika san’ati Buxoro, Samarqand, Shahrisabz va Oʻrta Osiyo shaharlarida yuzaga keldi. O’rta Osiyoda mozaikaning asosiy vujudga kelishi VII-XIV asrlarga to’g’ri kelib, shu davrida barpo etilgan islomiy idoralarining bezatishda foydalanilgan. Mozaika asarlaridan baʼzilari nafaqat diniy balki, madaniy va siyosiy ishlar, taqiqlangan bir davrlardagi muhim tarixiy, milliy voqeliklarni namoyish qiladi. Shunday qilib, mozaikaning rivojlanishini o’rganadigan bo’lsak, buni Samarqand yodgorliklaridan boshlasak hato bo’lmaydi. Samarqand dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri, qadimgi So'g'diyona davlatining poytaxti. U 2,5 ming yoshda. XIV asrda u Tamerlan imperiyasining poytaxtiga aylandi. Buyuk hukmdor o'zining ulkan davlatining har bir burchagidan iste'dodli me'morlar, hunarmandlar, rassomlarni yig'ib, ularga yangi binolar qurishni buyurdi. Binolarni bezash uchun hunarmandlar o'sha yerning hunarmandchilik ustaxonalarida yaratilgan keramik plitkalar - mayolikdan foydalanganlar.2 Mayolika-kuygan rangli loydan tayyorlangan mahsulotlarning umumiy nomi. Plitkalar rangli loydan yasalgan, sirlangan, bo'yalgan va shundan keyingina pechda pishirilgan. Natijada, loy va bo'yoqlar bir butunga birlashadi va yorqin keramik olinadi. San'at sifatida mayolika qadimgi davrlarda Misr va boshqa Sharqiy mamlakatlarda ma'lum bo'lgan, bu yerda ko'pincha devorlarni bezash uchun rangli plitkalar ishlatilgan. Samarqand, Buxoro, Xorazm shaharlaridagi binolarni qoplash uchun ishlatiladigan plitkalarning tarkibi noyobdir. Qadimgi shaharlarning har birida o'z san'at maktablari mavjud bo’lgan, zamonaviy restavratorlar to'liq takrorlay olmaydigan mayolika tarkibi ishlab chiqilgan. Zamonaviylikda tayyorlangan plitka namunalari bir necha yil ichida yo'qoladi, qadimgi mayoliklar 600 yildan ortiq va ular yorqin va suvli ranglarni saqlab qolishgan. O'zbekistondagi qadimiy binolarni qoplashda ishlatilgan keramik plitalarining rang sxemasi oltin va har xil ko'k ranglardir. Diniy binolar an'anaviy ravishda ko'k gumbazlar va fasadlar bilan bezatilgan, ularni osmonga yaqinlashtirishga harakat qilishgan, o'simlik bezaklari esa yerdagi jannat ramzi bilan bezatilgan. Qadimgi me'morlar binolarning devorlarini qoplashda tosh mozaikadan foydalanganlar. Keramik plitkalardan bunday mozaikani yaratish texnologiyasi juda murakkab. Hali bo'yalmagan loy plita bo'laklarga bo'linib, har bir detalga qo'l bilan kerakli shakl va rang berilgan. Ba'zida ular hatto tegishli shaklni haykalga solib, sirlash va otishdan keyin jumboq kabi yig'ishdi. Tasavvur qiling, bunday murakkab texnologiyalar bilan bino qurilishi bir necha yillar davom etdi, masalan, Bibi Xonum masjidi 5 yil davomida qurilgan.3 Keling, birinchi navbatda Timur davridagi ushbu turdagi yodgorliklarning eng qadimiyini — Shahris