ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ ИСКУССТВО

Аннотация

This dissertation talked about the Karakalpak performing craft, Eastern thinkers, Karakalpak performers. Key word: Zhirov, bakhshi, sozanda, singer, storyteller, thinkers of the East, Tarona, words. ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ ИСКУССТВО Аннотация. В данной диссертации говорилось о каракалпакском исполнительском ремесле, восточных мыслителях, каракалпакских исполнителях. Ключевое слово: жиров, бахши, созанда, певец, рассказчик, мыслители Востока, Тарона, слова. Atqarıwshılıq óneri (jıraw, baqsı, sazende, qıssaxan, qosıqshı) xalıqtıń este joq erte zamanlardan beri hawa menen nanday tirishiliktiń ruwxıy ábizámzámı bolıp keledi. Xalıq basındaǵı awır miynet, joqshılıq zarı, tereń qayǵısına sheriklesip, adamlarǵa dártleste boldı. Atqarıwshılar xalıqtıń óz basınan keshirgen qanlı shejiresin qızǵıshtay qorıp, áwladlarǵa wásiyat bolıp qalarlıqtay mıń mıń qatarlap dástan, qosıq sazların mudamı yadlaw menen, nebir qıyın namalar menen awır dástanlardı adamlardıń jalǵız kewil xoshı, qayǵısın umıttıratuǵın demleri ushın ǵana arnalıp, millionlardıń júregin terbetip otırdı. Xalıq tábiyat jarasıq etken talant qásiyetlerin dálillep beriwge qurbı jetpey, túsinde ayan bolǵan árwaqlı adamlardıń taǵam beriwinen yamasa tańlayına túkiriwinen payda bolatuǵın sıyqırlı qubılıs dep túsinilgen. Qırǵız dástanı «Manas»tı atqarıwshı Tınıbek túsinde Manas penen ushırasıp, qolınan taǵam jep jıraw bolsa, qaraqalpaq dástanı «Ashıq Nájep» te nájep túsinde Ashıq Aydın pirdiń qolınan qırıq kese sharap iship, sonıń lepesinen jelden júyrik sazende, lapızı bálent baqsı bolıp shıǵadı. 236 Ál Farabiy, Maxmud Qashǵariy, Beruniy, ibn Sina, Dervish Áliy, Qorqıt ata, Soppaslı Sıpıra jıraw, Babur, Nawayı ózleriniń ólmes shıǵarmalarında baqsı-jırawlardıń el arasında abıroyǵa iye bolǵanlıǵı jóninde kóp ǵana hikmet qaldıradı. Olardıń ardaqlaǵan atqarıwshıları xan sarayındaǵı dábdebeli qurǵaq maqtawshı «ónerpazlar» emes, al xalıq arasında júrip, olardıń gózzallıq dúnyaǵa estetikalıq qumarlılıǵın asırıp júrgen xalıq jırawların, xalıq baqsıların maqtanısh etedi. Ásirler boyı áwladlar júreginde yadlanıp kiyatırǵan Soppaslı Sıpıra jıraw, Shalgez, Jiyen, Xalmurat, Shankot, Nurabılla, Nurnazar, Jiyenbay, Bekmurat, Qurbanbay jırawlar, Ǵáripniyaz, Eshbay, Atash, Nurjan, Aqımbet, Muwsa, Súyewler de ullı atqarıwshılardıń qábiriniń basında zıyaratlap júrip uyqlap qalıw qusaǵan ázelden kópshilikke málim káramatlardı basınan keshirgen etip táriplenedi. Qosıq, nama-sazları, ol adamlardıń sezimin oyatıp, mádeniyatın tárbiyalap, estetikalıq talǵamın qáliplestiriw menen birge rawajlanıwına alıp keledi. Ulıwma Orta Aziya, Zakavkaze, hám Jaqın Shıǵısta, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq iskusstvosı mádeniy turmısındaǵı atqaratuǵın wazıypası, áhmiyeti jaǵınan teńi joq qubılıs desek te asıra siltemegen bolamız. Ol xalqımızdıń sezimlerin ideyalıq jaqtan bayıtıwda tárbiyalıq quralı boladı. Baqsı jıraw, ulıwma qaraqalpaq ádebiyatı, iskusstvo dástúrinde yadıkeshlik oǵada ullı óner bolıp keldi. Bul dástúr tek qaraqalpaqlarda ǵana emes, burınǵı baspa sózi bolmaǵan yaki rawajlanbaǵan xalıqlardıń bárine de ortaq xarakterli belgilerden esaplanadı. Sonlıqtan shayırda, baqsı, jıraw, qıssaxan, qosıqshılar da, sazendeler de, bar kúshin yadlawǵa jumsap, atadan balaǵa yadlaw jolı menen ótkerip otırdı. Xalıq ǵáziynesine sadıqlıq, haq kewillilik, óz-ózine talapshańlıq hám tamashagóyler tárepinen sırtqı qadaǵalawshılıq bulardıń bári kollektiv múliktiń úzliksiz jasap, óris alıp keliwinde ayrıqsha kúsh berdi. Óytkeni dástandı shala aytatuǵın, sazdı buzıp shertetuǵın jeńiltek atqarıwshılardı sırtqı ortalıq xosh kórmegen. Waqtında dárhal «ońlap ayt» dep tártipke shaqırıp, mudamı dúzep barǵan. Usı bir atqarıwshılar menen auditoriya arasındaǵı úzliksiz qarım- qatnas «baqsı-jıraw» degen terminniń tuwıwına, qáliplesiwine tikkeley tásir etkenligi sezildi.