ИННОВАЦИОН ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА ИНСТИТУЦИОНАЛ ИСЛОҲОТЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ Aтамурадов Шерзод Aкрамович

Аннотация

Innovative entrepreneurship is a crucial factor in ensuring the innovative development of a country's economy. This article examines the impact of institutional reforms on innovative entrepreneurial activities. It analyzes reforms aimed at developing innovative entrepreneurship in Uzbekistan, explores the experiences of foreign countries, and provides recommendations for the development of this sphere. Key words: Innovative entrepreneurship, institutional reforms, venture capital, technoparks, innovation development, government programs, entrepreneurial environment, foreign experience. КИРИШ Инновацион тадбиркорлик бугунги глобал иқтисодиётнинг энг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. У янги технологиялар, замонавий ғоялар ва инновацион ечимлар орқали маҳсулот ва хизматларни яратиш жараёнини қамраб олади. Инновацион тадбиркорлик нафақат иқтисодий ўсишни тезлаштиради, балки янги иш ўринлари яратиш, бозор рақобатини кучайтириш ва истеъмолчилар эҳтиёжларини қондиришда ҳам катта аҳамиятга эга. Шу сабабли, кўпгина мамлакатларда инновацион тадбиркорликни ривожлантириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган. Инновацион тадбиркорликни самарали ривожлантириш учун институционал ислоҳотларни амалга ошириш жуда муҳим. Институционал ислоҳотлар – бу давлат ва бозор муносабатларини белгилаб берувчи қоидалар, қонунлар ва институтларни такомиллаштириш жараёнидир. Уларнинг асосий мақсади ишбилармонлик муҳитини яхшилаш, инвестицияларни жалб қилиш ва инновацион фаолият учун қулай шарт-шароит яратишдан иборат. Самарали институционал ислоҳотлар орқали иқтисодиётда шаффофлик ошади, инновациялар учун зарур инфратузилмалар яратилади ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари самарали ҳимоя қилинади. “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 1 0-SON WWW.INFOCOM.UZ 24 Институционал ислоҳотлар инновацион тадбиркорлик учун мустаҳкам пойдевор вазифасини ўтайди. Улар қонунчиликни такомиллаштириш, молия ресурсларига эришишни осонлаштириш ва инвестиция хавфини камайтириш орқали тадбиркорликнинг янги даражада ривожланишига ёрдам беради. Шунингдек, рағбатлантирувчи чора-тадбирлар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлаш инновацияларга асосланган бизнес моделларини жорий этишга йўналтирилган муҳим қадамдир. Ўзбекистон ҳам инновацион тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш борасида институционал ислоҳотларга катта эътибор қаратмоқда. Мамлакат бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнида ишбилармонлик муҳитини ривожлантиришга қаратилган қатор ислоҳотларни амалга оширди. Хусусан, тадбиркорликни рағбатлантирувчи қонунлар қабул қилинди, инвестицияларни жалб қилиш учун имтиёзлар тақдим этилди. Шу билан бирга, молия ресурсларининг чекланганлиги ва тадбиркорлик ҳуқуқий ҳимоясининг етарли даражада эмаслиги ушбу соҳада ислоҳотларни янада такомиллаштиришни талаб этмоқда. Шунинг учун ҳам, Ўзбекистонда инновацион тадбиркорликни ривожлантириш йўлидаги институционал ўзгаришлар долзарб масала ҳисобланади. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Институционал иқтисодиёт ва инновацион тадбиркорлик мавзуси иқтисодий назариянинг энг долзарб йўналишларидан бири бўлиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги кўпгина олимлар томонидан ўрганиб келинган. Институционал ислоҳотлар иқтисодий фаолият учун қулай муҳит яратиш орқали инновацион тадбиркорликни рағбатлантиришда муҳим омил сифатида эътироф этилмоқда. Шунингдек, инновацион тадбиркорлик янги технологияларни жорий қилиш ва бозорда рақобатни кучайтириш орқали иқтисодий ривожланишнинг асосий драйвери сифатида қаралади. Институционал ислоҳотлар тушунчаси илк бор Дуглас Нортнинг "Институционал ўзгаришлар ва иқтисодий натижалар" асарида иқтисодий жараёнларни яхшилаш ва ижтимоий-иқтисодий ривожланиш учун муҳим омил сифатида кўрсатилган. Нортнинг таърифига кўра, институционал ислоҳотлар – бу институтларнинг самарадорлигини ошириш учун уларнинг қоидалари, нормалари ва қонунларининг такомиллашув жараёнидир. Унинг фикрича, иқтисодиётдаги самарали институтлар инновацион тадбиркорлик учун қулай муҳит яратишда ҳал қилувчи ўрин тутади1. Инновацион тадбиркорлик тушунчасини илк бор Жозеф Шумпетер "Иқтисодий ривожланиш назарияси" асарида таърифлаган. Унга кўра, инновацион тадбиркорлик – бу янги маҳсулотлар, янги ишлаб чиқариш усуллари 1 North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press. WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 10-SON 25 ёки янги бозорлар яратиш орқали иқтисодий ривожланишни таъминловчи фаолиятдир. Шумпетер бу жараённи "ижодий бузғунчилик" (creative destruction) деб атайди ва бунинг асосида бозордаги рақобат ва янги ғояларнинг ривожланишини таъминлаш мумкинлигини таъкидлайди2. Институционал иқтисодиётнинг асосий тамойиллари Жон Коммонс ва Торстейн Веблен каби олимларнинг ишларида чуқур ёритилган. Коммонс ўзининг "Институционал иқтисодиётнинг ҳуқуқий асослари" асарида институтларнинг қоидалари ва қонунлари бозор муносабатларига қандай таъсир қилишини тушунтириб, уларни такомиллаштириш инновацион фаолият учун зарур шарт эканлигини таъкидлаган. Веблен эса "Иқтисодий эво