ЎЗБЕКИСТОНДА ЧАКАНА БАНК ХИЗМАТЛАРИ ВА УЛАРНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ Худаярова Хуршида Абдуназаровна

Аннотация

The article discusses the development of retail banking services and their practice in Uzbekistan, and considers the practical significance of retail banking services, its current state, and ways to improve them. Keywords: banking services, retail banking services, deposits, savings, plastic cards, credit cards. КИРИШ Мамлакат тараққиётида чакана банк хизматларининг роли муҳим ва кўп қирралидир. Ушбу банк хизматларининг ривожланиши макроиқтисодий кўрсаткичларга ҳам, аҳолининг кундалик ҳаётига ҳам ижобий таъсир қилади. Масалан: банк ҳисобварақларидан, омонатлар ва кредитлардан фойдаланиш ахолига ўз маблағларини бошқариш, "яширин иқтисодиёт" дан чиқиш, таълим олиш, уй-жой сотиб олиш ва бизнесни ривожлантириш имконини беради. Банкнинг аҳолига кредитлари (ипотека, истеъмол кредитлари) истеъмолни ўсишини рағбатлантириш орқали, мамлакатда савдо, қурилиш, ишлаб чиқариш ва хизматлар айланмасини тезлаштиради. Банк депозитларига жалб этилган маблағлар эса, банк кредитлари орқали иқтисодиётни узоқ муддатли молиялаштириш манбаи ҳисобланади. Ҳар қандай ташкилот сингари банк ҳам ўз хизматларини сотиш ва бозорда рақобатбардош бўлишга ҳаракат қилади. Замонавий бозор иқтисодиётида кредит ташкилотлари аҳолига янгидан-янги хизматлари ва махсулотларни яратиб уларни бозорга таклиф этишмоқда. Аҳолига чакана банк хизматларини таклиф этиш ва амалга ошириш бугунги кундаги банк фаолиятининг истиқболли йўналишларидан бири бўлмоқда. Айниқса бу, аҳолининг туловга лаёқатлилиги ошиб бораётган ва бозор эса суст ўзлаштирилган минтақаларда жуда қулайдир. Чакана банк хизматлари - бугунги банклар учун фойдали бизнес турларидан бири ҳисобланади. Чакана банк хизматларининг жозибадорлиги корпоратив мижозларнинг деярли барчаси банк хизматлари билан қамраб олинганлиги ва ушбу бозор сегментида рақобатнинг анча шиддатли ва қаттиклиги билан асосланади. Аҳоли билан депозит операциялар банкга доимий ресурсларни кириб келишини, кредитлаш эса доимий даромадни таъминлайди. Ажратиладиган кредитларнинг муддат ва мижозлар бўйича табақалашуви эса кредит рискини диверсификациялайди. Чакана банк хизматлари бозорини ривожлантириш, бошқа банк сегментларига қараганда географик, этник, иқтисодий ва сиёсий омилларга боғлиқ, ушбу банк хизматлари бозорининг ҳолати турли мамлакатларда бир биридан фарқ қилади. Шундай экан ушбу бозорни шакллантиришда, бошқаришда ва ривожлантириш стратегияларини ишлаб чиқишда ушбу омилларни чуқур ўрганиш ва бозорни ривожланиш тенденциясини таҳлил “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 1 1-SON WWW.INFOCOM.UZ 1290 қилишни талаб этади. Сўнги йилда давлат рахбари томонидан ҳам ушбу тармоққа катта эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2020 — 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида” фармонида ҳам молиявий хизматларнинг оммабоплигини ошириш, банкларнинг ҳудудларга кириб боришини кенгайтириш ва барча аҳоли пунктларида бир хил турдаги хизматлар кўрсатилишини таъминлаш бўйича қўшимча чоралар кўрилиши лозимлиги айтиб ўтилган [1]. Чакана банк хизматлари, истеъмолчилар учун ушбу тармоқни ривожланиши таклиф қилинаётган хизматлар сифатини ошириш ва хизматлар кўламини кенгайтириш билан асосланади. Банк тизими ва давлат учун ушбу тармоқни ривожланишининг мухумлиги, ҳар қандай иқтисодий шароитда ҳам жисмоний шахслар учун амалга ошириладиган операциялар банка барқарор ва ўсиб борувчи даромадни таъминланиши билан асосланади. Шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, корпоратив мижозларга қараганда жисмоний шахсларнинг ўсиш потенцияли анча юқори, шундай экан чакана банк хизматлари бозорини ривожлантириш ва ахоли орасида банк хизматларига бўлган талабни шакллантириш ҳам зурур. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Бугунги кунда кўпгина иқтисодий адабиётларимизда банк хизматлари, махсулотлари ва операциялари тушунчалари учрамоқда. Ушбу тушунчаларнинг назарий асосларини кўриб чиқадиган бўлсак. Иқтисодчи олимлар Ю.А. Корчагин [2], И.О. Лаврушин [3], Г.Н. Белоглазова (4), А.М. Тавасиева [5], С.В. Галицкая [6], А.Н. Иванов [7], Дж Синки [8] ва бқ.лар банк хизматлари, махсулотлари ва операциялар бўйича ўзларнинг бир қанча қарашларини бериб ўтишган. Аксарият рус иқтисодчилари банк махсулоти деганда банклар томонидан эмиссия қилинадиган кредит пулларни яъни, тўлов воситаларини назарда тутишади. Улар банк махсулотини банк операциясини амалга ошириш ва мижозга хизмат кўрсатиш учун банклар томонидан ишлаб чиқилган аниқ бир банк хужжати, яъни тўлов воситалари ва сертификатларни киритишади. Бундай хужжатларга вексел, чек, ҳар қандай сертификатни киритишган. Шунингдек, ушбу иқтисодчилар банк хизматларини бирламчи хусусиятга, банк махсулотлари эса иккиламчи характерга эга деб хисоблайди ва банк хизматларини бошқариш усули банк махсулоти деб айтади. Банк махсулотининг элементларига: хизмат, операция, ҳужжат ва техналогияларни киритадилар. Юқоридагиларга асосланиб банк хизматлари деганда мижознинг аниқ бир эҳтиёжини қондириш учун амалга ошириладиган банк фаолиятини тушуниш мумкин. WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISOD