ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ДЕПОЗИТ СИЁСАТИГА ДОИР ИЛМИЙ- НАЗАРИЙ ЁНДАШУВЛАР Шермухамедов Бехзоджон Усмонович

Аннотация

This article focuses on the analysis of scientific and theoretical approaches to the deposit policy of commercial banks. Commercial banks are an important part of the economy, and their deposit policy is one of the main factors in ensuring the stability and efficiency of the financial system. The article examines the concept of deposit policy, its main types and role in banking operations, as well as scientific perspectives on the impact of economic conditions and market competition on deposit policy. Key words: deposit, commercial banks, deposit policy, financial stability, banking operations, economic conditions, inflation rate, competitiveness. КИРИШ Депозит сиёсати тижорат банкларининг молиявий ишлаб чиқариш ва мижозларга хизмат кўрсатишдаги муҳим йўналишларидан биридир. Бу сиёсат банкнинг операцияларини мувофиқлаштириш ва молиявий барқарорлигини таъминлашда асосий ролни ўйнайди. Банклар ўз депозит сиёсатини шакллантиришда кўплаб омилларга, шу жумладан, иқтисодий шароит, инфляция даражаси, ривожланиш йўналишлари ва мижозлар талабларига эътибор қаратиши лозим. Президентнинг 2023 йил 10 декабрдаги марузасида иқтисодий барқарорлик ва молиявий тизимнинг ривожланишида банклар ва уларнинг депозит сиёсатига бўлган аҳамиятга алоҳида урғу берилган. Давлат раҳбари "Молия ва банклар соҳасида олиб борилаётган реформалар иқтисодий ўсишни таъминлашга ва халқаро миқёсда рақобатдошлигимизни оширишга хизмат қилади" деб таъкидлаган. 2024 йилда иккита асосий йўналишга эътибор қаратилган: депозит базасини кенгайтириш ва уларнинг ҳажмини ошириш. Янги стратегиялар орқали депозитлар ҳажмини 15% га ошириш мақсади қўйилди. 2024 йилнинг биринчи чорагида эса депозитлар ҳажми 12% га ўсди, бу банклар учун муҳим ва янги сиёсатнинг самарасини кўрсатади1. Тижорат банкларининг депозит сиёсатининг самарадорлиги молия бозорларидаги ўзаро рақобат, инфляция даражаси, ахборот технологияларининг 1 Manba: O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayt ma’lumotlari WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 11-SON 639 тараққиёти ва бошқа кўплаб омилларга боғлиқ бўлган долзарб масалалардан ҳисобланади. Тижорат банкларининг барқарор ва ишончли фаолиятини таъминлашда илмий асосланган банк стратегияси, жумладан, мазкур сиёсатнинг таркибий қисми ҳисобланувчи депозит сиёсатини ишлаб чиқиш ва амалий фаолиятда қўллаш муҳим аҳамият касб этади. Бу маълум жиҳатдан банк ресурсларининг асосий қисми депозит операцияларини амалга ошириш жараёнида шаклланиши билан изоҳланади. Шу билан бир қаторда, депозит операцияларини ташкил этиш самарадорлиги даражаси кредит ташкилоти фаолиятининг молиявий барқарорлиги таъминловчи ва рентабеллигини белгиловчи асосий омиллардан бири ҳисобланади. Ташқи муҳитнинг “молиявий турбулентлик ҳолатида” фаолият олиб бораётган тижорат банклари рақобатбардошлик потенциалини қайта шакллантириш билан бир қаторда ресурс базасини мустаҳкамлаш ва ривожлантириш имкониятларини кенгайтириш бўйича тегишли чора- тадбирларни амалга оширишлари зарур бўлади. Айнан оптимал даражада баланслаштирилган ва барқарор ресурс базасини шакллантириш интенсив тарзда ривожланаётган бозор муҳитида банкнинг тижорат ташкилоти сифатида даромадини ошириш, малакали ходимлар, мустаҳкам моддий техник база, янги хизмат турлари асосида ривожланиш ва риск даражасини пасайтириш орқали Ўзбекистон Республикасининг стратегик иқтисодий манфаатларига мос келадиган, замонавий рақобатбардош банк тизимини шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади. Бу эса, ўз навбатида, ресурсларни шакллантириш ва уларнинг таркибида депозитлар салмоғи ва аҳамиятини оширишга доир масалалар илмий тадқиқотларда кўриб чиқилиши лозим бўлган илмий-амалий аҳамият касб этувчи муаммолардан бири эканлигини қайд этиш имкониятини яратади. Юқоридагилардан келиб чиқиб тижорат банклари томонидан самарали ва илмий асосланган депозит сиёсатини ишлаб чиқиш ва олиб боришнинг муҳимлигини эътиборга олган ҳолда, фикримизча, биринчи навбатда, тижорат банклари фаолиятида қўлланилаётган “банк сиёсати” ва “депозит сиёсати” тушунчаларининг иқтисодий моҳиятига ойдинлик киритиш ва уларга нисбатан муаллифлик ёндашувни шакллантириш мақсадга мувофиқ. Ушбу мулоҳаза қуйидаги омилларнинг таъсири билан асосланиши мумкин: - тижорат банкларида ривожланиш стратегияси доирасидаги банк сиёсатининг иқтисодий моҳиятига нисбатан умумэътироф этилган ёндашув ишлаб чиқилмаган. Кўплаб илмий манбаларда мазкур масала турлича талқин этилади. Бу эса, нафақат методологик жиҳатдан, шунингдек, норматив-меъёрий ҳужжатларни шакллантириш ва уларни амалий фаолиятга жорий этишда бир “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 1 1-SON WWW.INFOCOM.UZ 640 қатор мунозарали ва муаммоли ҳолатларни келтириб чиқармоқда; - тижорат банклари депозит сиёсатининг иқтисодий моҳияти, таркибий тузилмаси, стратегияси ва тактикаси, амалга ошириш усуллари ва воситалари бошқа муҳим масалалар бўйича комплекс илмий ишланмаларнинг мавжуд эмаслиги, уларнинг депозит сиёсатини олиб бориш самарадорлигига салбий таъсир этувчи омиллардан бири бўлиб қолмоқда; -