САВДО ХИЗМАТЛАРИНИ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ АСОСИЙ ИНДИКАТОРЛАРИНИ КЎП ВАРИАНТЛИ МОДЕЛЛАР АСОСИДА ПРОГНОЗЛАШ Махматқулов Ғолибжон Холмуминович

Аннотация

The article considers a multifactorial linear regression model based on the main internal factors for assessing the place of the volume of trade services in the dynamics of future economic processes. The parameters of the multifactorial linear econometric model of the volume of trade services in the Kashkadarya region depending on labor and capital resources and the number of trade enterprises, adequacy indicators and elasticity coefficients were calculated. Keywords: innovative development, econometric modeling, multivariate models, forecasting, sales services, innovative development. КИРИШ Бугунги кунда рақобатбардошликни таъминлаш ва барқарор иқтисодий ўсишга эришишда хизматлар соҳасининг, хусусан, савдо хизматларининг аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Ягона бозор механизми, рақамли технологияларнинг жадал ривожланиши ва истеъмолчилар эҳтиёжининг мунтазам ўзгариши натижасида савдо хизматларини инновацион ёндашувлар асосида ташкил этиш ва ривожлантириш долзарб масалага айланмоқда. Савдо хизматларини самарали ташкил этишда ва уларнинг рақобатбардошлигини оширишда асосий кўрсаткичларни аниқлаш ҳамда уларнинг келгусидаги ривожланиш йўналишларини илмий асосда башорат қилиш муҳим аҳамиятга эга. Бу жараёнда кўп вариантли моделлардан фойдаланиш орқали реал ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда мукаммал иқтисодий таҳлил ва прогнозлар яратиш мумкин. Кўп вариантли моделлаштириш ютуқлари – маълумотларни статистик ва математик таҳлил қилиш, таъсир этувчи омиллар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш, шунингдек, турли сценарийлар асосида ривожланиш истиқболларини баҳолаш имконини беради. Бу эса савдо соҳасини инновацион ривожлантириш “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 1 1-SON WWW.INFOCOM.UZ 1298 бўйича тўғри стратегик қарорлар қабул қилишга хизмат қилади.Ушбу ишда савдо хизматларини инновацион ривожлантиришга таъсир этувчи асосий индикаторлар танлаб олинади, улар ўртасидаги боғлиқликлар таҳлил этилади ва кўп вариантли моделлар ёрдамида уларнинг прогнозлари ишлаб чиқилади. Шу орқали соҳада амалга оширилаётган ислоҳотларнинг натижадорлигини баҳолаш ва келгусидаги ривожланиш сценарийларини шакллантириш имкони яратилади. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Турсунов Б.Қ. Иқтисодиётнинг турли соҳаларида, жумладан, хизматлар соҳасида инновацион ривожланиш жараёнларини таҳлил қилади. Савдо хизматларини трансформация қилиш, рақамли технологиялардан фойдаланиш ва хизмат кўрсатиш моделларини янгилаш каби масалалар қамраб олинган. Ушбу манба инновацион ёндашувларнинг хизматлар самарадорлигига таъсирини баҳолашда назарий асос бўлиб хизмат қилиши ҳақида маълумотлар берилган [1]. Назаров Ш.Р. Адабиётда кўп вариантли ва кўп омилли моделлар яратиш, уларни иқтисодий таҳлилда қўллаш усуллари кўриб чиқилади. Муаллиф регрессия, корреляция, кластер ва сценарий моделлаштириш каби усулларни тадбиқ этиш имкониятларини ёритади. Ушбу манба савдо хизматларига таъсир этувчи индикаторларни аниқлаш ва уларни прогнозлаш учун назарий ва амалий асос бўлишини айтиб ўтган [2]. Мамлакатимизда савдо хизматларини ривожлантириш юзасидан иқтисодчи олимлар бир қанча илмий тадқиқотлар олиб боришган. Жумладан, С.С.Ғуломов, Б.Р.Рузметовларни киритиш мумкин. Улар ўз илмий ишларида миллий иқтисодиётни ривожлантириш, ҳудудларнинг иқтисодий салоҳиятини ошириш масалаларига, хизматлар соҳасини, жумладан, савдо хизматларини ривожлантиришга ҳар томонлама ёндашганлар [3, 4]. Абдуллаев А. иқтисодий жараёнларни прогнозлашда замонавий моделлаштириш усулларининг назарий ва амалий жиҳатларини қамраб олади. Савдо хизматларини ривожлантиришга таъсир этувчи омиллар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш, улар асосида прогноз моделларини қуриш амалиёти берилган. Ушбу манба тадқиқотнинг методологик қисми учун муҳим аҳамият касб этишини таъкидлаб ўтган [5]. МЕТОДОЛОГИЯ Ушбу мақолаланинг мақсади савдо хизматлари ҳажмининг келгуси иқтисодий жараёнлар динамикасидаги ҳолатини баҳолаш учун асосий ички омилларга боғлиқ қуйидаги кўп омилли чизиқли регрессион моделини кўриб чиқиш, Қашқадарё вилояти савдо хизматлари ҳажмининг ўрта муддатли WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 11-SON 1299 прогноз кўрсаткичларини ҳисоблаш учун таркибий экзогенларнинг тренд моделлари тузиш ҳисобланади. Мақолада илмий мақолалар ва адабиётлар таҳлили, солиштирма таҳлил каби усуллардан фойдаланилди. Ушбу мақола мавзусини ёритишда корреляцион-регрессион таҳлил, эконометрик моделлаштириш, прогнозлаш, таҳлил ва бошқа усуллардан фойдаланилган. МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР Мамлакатнинг ривожланиш даражасини белгилаб берувчи макроиқтисодий кўрсаткичлари ўсиш суръатига таъсир этувчи омилларни бир эмас бир неча тадқиқотлар жараёнида ҳам қамраб олишнинг умуман имконияти мавжуд эмас. Шу сабабли савдо хизматларини истиқболда ривожлантириш қонуниятларини ички омиллар асосида тадқиқ этиш ана шу имконият чегарасидаги мухим уринишлардан бири ҳисобланади холос. Шундан келиб чиққан ҳолда, савдо хизматлари тармоғининг айрим аҳамияти юқори ички ва инновацион омиллар таъсиридаги келгуси ҳолатини олдиндан баҳолашга хизмат қилувчи ишончли, юқор