ПРОИЗВЕДЕНИЯ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА И СПЕЦИФИЧЕСКОЕ ОСОБЕННОСТИ

Аннотация

This thesis analyzes and presents children's folklore of their varieties, the main educational value of children's songs and their usefulness for ascending minors. Key word: children's folklore, children's songs, education, upbringing, game, repertoire, spoon, term. ПРОИЗВЕДЕНИЯ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА И СПЕЦИФИЧЕСКОЕ ОСОБЕННОСТИ Аннотация. В данной дипломной работе анализируется и излагается детский фольклор их разновидностей, главное воспитательное значение детских песенок и их полезность для восходящих несовершеннолетних. Ключевое слово: детский фольклор, детские песни, воспитание, воспитание, игра, репертуар, ложка, терма. Balalar folklorı – xalıqlıq qádiriyatlardıń kóplegen belgilerin ózinde saqlap kiyatır, óspirimler onı óz oyınları, oy – qıyalınıń ushqırlıǵı, yadlawı arqalı keyingi buwınǵa jetkerip otıp. Xalqımız balanı óziniń isin dawam ettiriwshi áwlad yaǵnıy óziniń keleshegi dep esaplaydı. Sonıń ushında balanı tárbiyalawǵa umtıladı, ózleriniń aqıl – násiyat hám taǵı basqa júrek sózlerin arnaydı. Sonıń ushında kishkene balalar dúnyasına qolaylastırılıp, balalar folklorı dúzilgen. Onıń úlken bir tarawı balalar folklorlıq qosıqları bolıp esaplanadı. Balalar qosıqları kewilge qonımlı názik, gózzal, estetik zawıqlı sezimlerge tolı bolıp keledi. Sonlıqtan onıń tili jeńil, balalar onı tez yadlaydı. Balalar folklorlıq qosıqların bir neshe túrlerge bólip qarawǵa boladı. 1. Taqmaq qosıqları, 2. Oyın-sawıq qosıqları, 168 3. Ótirik óleńler. Balalar qosıqlardı anıq etip, taqmaqlap aytadı. Qosıqtıń hár qatarı diklomaciyalıq ırǵaq penen aytıladı. Bunı taqmaq qosıqları deymiz. Mısalı: - Háy, túlgishek, túlgishek, Túnde qayda barasań? - Mamamnıń úyine baraman, - Mamań saǵan ne berer? - Eshki sawıp sút berer, - Eshkisiniń súti joq, Ilaǵınıń putı joq. Taram, taram et berer, Onı qayda qoyasan? - Tal túbine qoyaman. - Iyt alıp ketse ne qılasań? - Iyt awzınan alaman. Batırxanǵa baraman. - Batırxannıń nesi bar? - Ushar, ushar qusı bar, Ushıp ketti hawaǵa, Qaytıp tústi dáryaǵa, Dárya suwın qurıttı, Aq shabaǵın shiritti, Eki baydıń jurtında Eki tıshqan urıstı, Saqal murtın julıstı. [1; Á.T. QQ x. qos. 1965, 25 – bet] “Túlkishek” qosıǵı xalıq ishine keń taralǵan. Bunı bilmeytuǵın, yadqa aytpaytuǵın bala joq desekte boladı. Balalar duńyasına júdá jaqın, bolıp dóretilgen qosıq bolıp esaplanadı. Bul qosıqta túlkishek penen bala ortasında soraw – juwap júrgiziledi. Qıyın berilgen sorawlarǵa da túlkishek tapqırlıq penen tez juwap qaytaradı. Sózden hesh utılmaydı. Bul qosıqtıń tárbiyalıq áhmiyeti oǵada úlken. Bunda balanı pikirlewge, tapqırlıqqa, tez oylap tabıwǵa úyretedi. Sonıń menen birge bul qosıqta hár bir sóz anıq, túsinikli, taqmaqlap aytıladı. Bul nárse balanı durıs sóylewge, gápti tolıq óz ornında tawıp, orınlı aytıwǵa úyretedi. “Ha, túyeler, túyeler” qosıǵı da balalardıń qızıǵıwshılıǵın arttıradı. 169 Ha túyeler, túyeler, Duzıń qayda túyeler? Balqan tawdıń basında. Balıq oynar tusında. [1; T.Á. QQ x. qos. 1965, 23 – bet] Bul qosıq xalqımızdıń turmıs tariyxınan, kásibinen maǵlıwmat beredi. “Xalıq qosıqları hár bir dáwirdiń sociallıq dúzilisine baylanıslı turmıslıq waqıyalar tiykarında dóreytuǵın bolǵanlıqtan ol birdeyine tariyxqa qosımsha maǵlıwmat berip otıradı”[2] – degen edi. Sol aytqanday bul qosıq arqalı túyege artıp duz satıw kásibin, jerimizdiń geografiyasın, ondaǵı taw atamasın, balıqshılıq jer ortalıǵın kóremiz. Bul qosıq xalıq turmısınan dóregen onıń tariyxınan dárek beredi eken. “Jawma kúnim jawma” qosıǵı da xalqımızdıń diyxanshılıq kásibine baylanıslı dóregen qosıqlardan bolıp, onda balalar ata – ana kásibine tilekles bolıp, júdá ıqlas penen atqaradı. Mısalı: Jawma kúnim jawma. Men apamnıń tuńǵıshıman, Qazan qırǵan qırǵıshıman, Jawma kúnim jawma. “Jemisim jerge tógildi” qosıǵı da balalar ushın ayrıqsha Mısalı: Jemisim jerge tógildi, Jer juwsanın berdi, Juwsandı qoyǵa berdim. Qoy qoshantanın berdi. Qosıqtaǵı “jemis, juwsan, qoshantay, qamshı, kól, ǵaz, súyrik” hám taǵı basqa da sózleri balanıń sózlerin bayıtadı. Sonıń menen birge bul qosıq tábiyattıń bay, gózzal kórinislerin balanıń kóz aldına keltirip, onı ózi jasap turǵan ortalıǵı tábiyatın súyiwge úyretedi. Sonday – aq balalarǵa taqmaqlap sanawdı úyretetuǵın qosıqlar da bar. Olardıń qatarına “Birim – bir”, “Bir degenim – biliw” degen qosıqlardı atap kórsetiwge boladı. Mısalı: Birim – bir Ekim – eki, Úshim – úsh, Tórtim – tórt, Besim – bes, Altım – altı, Jetim – jeti, Segizim – segiz, 170 Toǵızım – toǵız, Onım – on. Onbirim - onı tapshı? Bul qosıqtı balalar barmaqların sanap atqaradı. Sol arqalı bala sanawdı bilip aladı. Qosıq arqalı sanawdı úyreniw basqa xalıqlarda da ushırasadı. Bir degenim - biliw , Eki degenim – egew, Úsh degenim – úshek, Tórt degenim – tósek Bes degenim – besik, Altı degenim asıq, Jeti degenim - jelke, Segiz degenim - serke, Toǵız degenim – torqa, On degenim - oymaq, On bir degenim – jumbaq“, - degen sanaw úyretiwshi qosıq balalar ádebiyatında úlken orın iyeleydi. Bala qosıq arqalı onǵa shekem sanawdı bilip, on bir haqqında oylanadı. Ol ne