НАУЧНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ОБРАЗА ЖИЗНИ ЛЮДЕЙ, ЭВАКУИРОВАННЫХ В КАРАКАЛПАКСТАНЕ

Аннотация

This article describes the scientific study of the history of the social, economic and cultural life of the peoples evacuated to Karakalpakstan Key word: Evacuation, deportation, demography, Volga River, Chechens, Karachais, Crimean Tatars. НАУЧНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ОБРАЗА ЖИЗНИ ЛЮДЕЙ, ЭВАКУИРОВАННЫХ В КАРАКАЛПАКСТАНЕ Аннотация. В данной статье описывается научное изучение истории социальной, экономической и культурной жизни народов, эвакуированных в Каракалпакстан. Ключевое слово: Эвакуация, депортация, демография, река Волга, чеченцы, карачаевцы, крымские татары. Ózbekstan ǵárezsizlikke erisken dáslepki kúnlerinen baslap-aq, ájdatlarımız tárepinen kóp ásirler dawamında jaratılǵan bay mánáwiy miyrastı qayta tiklew wazıypası tiykarǵı waziypalar qatarına qoyıldı. Prezident Sh.Mirziyoev «Milliy tariyxtı milliy ruwxta úyretiw múmkin. Bolmasa, tárbiyalıq nátiyje bolmaydı. Biz jaslardı tariyxtan sabaq alıp, juwmaq shıǵarıwǵa, olardı tariyx ilimi, tariyxıy rawajlanıw menen qurallanıwǵa úyretiwimiz kerek». Reformalar bolsa, Qaraqalpaqstan Respublikasında ilim-pándi rawajlandırıwǵa qaratılǵan gumanitar pánler wákillerinen tariyxıy waqıyalıqtı qalıs analiz etiwdi talap etiw maqsetinde ótkerilmekte. Keleshegi ullı mámleket qurıwda, aymaqlıq hám dúnya sivilizasiyasınıń kelip shıǵıwı, ájdatlarımızdıń biybaha miyrasın, ótmishtegi ruwxıy hám materiallıq esteliklerin úyreniw óz- ózinen maqset emes, bálkim xalıqlardıń tariyxıy eslewin tiklew, tariyx sabaqlarınan ónimli paydalanıw zárúrligin bildiredi. Usı múnásibet penen Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.M.Mirziyoev «Búgin ómirdiń ózi hám onıń talapları tezlik penen ózgerip, aldımızǵa jańa waziypalardı qoymaqta, tábiyǵıy jaǵday bunday qıyın jaǵdayda biz erisken jetiskenlikler menen sheklenip, eskishe isley almaymız»[1,101]. Joqarıda aytılǵanlar menen baylanıslı halda, birinshi ilimiy izertlewdiń aymaqtıń ilimiy salmaǵın rawajlandırıwdaǵı rolin analizlewge qaratılǵan ilimiy izertlewler aktual bolıp qalmaqta. Búgingi kúnde respublikamızda júz berip atırǵan mánáwiy ózgeris processleri, ásirese, ótmishtegi adamlardı úyreniw máselelerin tereń túsiniw zárúrliklerin aktuallastırıp barmaqta. Bul ǵárezsizlik jıllarında anıq kózge taslanǵan xalıqtıń etnik óz-ózin ańlawdıń jedel rawajlanıwı, 7 71 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ xalıqtıń qaliplesiw tamırları hám tariyxıy jolın túsiniwge bolǵan qızıǵıwınıń artıwı menen baylanıslı. Tilekke qarsı, toplanǵan júdá úlken ilimiy maǵlıwmatlar elege shekem tolıq tariyxtanıwshılıq analizinen ótkerilmegen. Sonıń menen birge, bar ádebiyatlarımızda anıqlıq dárejesinde emes. Izertlewdiń nátiyjeliligi hám sıpatı sol dáwirdiń ózine tán belgileri, ilimiy rawajlanıwdıń jaǵdayı, húkim súrip atırǵan teoriyalıq ideyalar menen belgilenedi. Nátiyjede, túrli jıllardaǵı baspalar kóbinshe metodologiyalıq jantasıwlar hám teoriyalıq juwmaqlardıń qarama- qarsılıǵı, pikirler hám berilgen bahalardıń jaramsızlıǵı menen ajıralıp turadı. Qaraqalpaqstanǵa evakuasiya etilgenlerdiń, deportaciyaǵa ushıraǵanlardıń taǵdirine arnalǵan dáslepki miynetlerden, 1964 jılda «Qaraqalpaq АSSR tariyxı ocherkleri»[2] niń ekinshi tomı baspadan shıǵarıldı. Bul waqıtqa kelip, ullı Watan urısı dáwirinde xalqtıń qaharmanlıqları haqqında kóp nárse aytılmaǵan yamasa jazılmaǵan edi. Usı tema birinshi márte zamanlaslar ushın ashıp berildi hám urıs dáwirindegi hayallar hám jetim balalar qanday taǵdirge duwshar bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat tabıw múmkin. Fronttı azıq-awqat penen támiynlew, sonday-aq, front artındaǵı jumısshılar, evakuaciya etilgenler hám olardıń shańaraq aǵzaları bunday quramalı dáwirde qalay aman qalǵanlıǵıda itibarsız qaldırılmadı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde úy-jay, medisinalıq járdem, radio hám gazetalar menen támiynlew, bul kóp milletli mámlekettiń erkinligi hám ǵárezsizligi ushın frontlarda tınımsız sawash bolıp atırǵan bir payıtta sheshiliwi kerek bolǵan máseleler edi. Urıs dáwirde balalar, nágiranlar, áskeriy xızmetshilerdiń shańaraqların qollap-quwatlawǵa qaratılǵan kóplep xalıq usınıs-pikirleri payda boldı (shembilik hám ekshembilikler ótkeriw, arnawlı jamǵarmalardı dúziw hám t.b). Jumıstan tısqarı waqıtta islep tabılǵan hám xalıq tárepinen toplanǵan pullarǵa kiyim-kenshek hám ayaq kiyim, azıq-awqat hám janılǵı satıp alındı. Frontqa járdem beriw ushın toplanǵan pullar áskeriy texnika qurıw, front sawashındaǵı áskerler ushın sawǵalar satıp alıw , sonday-aq, qorǵanıw jamǵarmasına baǵdarlandı. Mámleket járdemi hám qayırqomlıq jıyınları adamlardıń ruwxıy jaǵdayın bekkemlewge járdem berdi, mámlekettiń sawash etip atırǵan Qurallı kúshleriniń qarıwlıǵın asırǵan. Gúmánsiz, watansúyiwshilik hám ruwxıy faktor ekinshi jáhán urısınıń barlıq basqıshlarında xalıq hám armiyanı birlestiriwde áhmiyetli rol oynadı hám jeńistiń quramlıq bólegine aylandı. Oray hám jergilikli mámleket organları hám keń jámáátshiliktiń birgeliktegi háreketleriniń eń áhmiyetli nátiyjeleri arasında júz mıńlap