Технология выявления и работы с одаренными детьми

Аннотация

Ushbu maqolada iqtidorli bolalarning qobiliyatlarini qay tarzda kashf qilish va shaxsiy faolligi, shuningdek, individual iste’dodni shakllantirish va shaxsning o‘z-o‘zini rivojlantirish psixologik mexanizmlari muhim ahamiyatga egaligi haqida bir necha qarashlar ilgari surilgan. Kalit soʻzlar: Iqtidor, psixika, qobiliyat, mexanizm, oʻyin, oʻqish, mehnat, nasl, irsiyat, gʻamxoʻrlik, hissiyot , texnologik, uzluksiz, faoliyat. Iqtidor-bu hayot davomida psixikani rivojlanish tizimidir. Bunda iqtidor u yoki bu faoliyatni muvofaqqiyatli bajarishda kuzatiladi. Iqtidor-bu muvofaqqiyatli bajarilishini ta'minlovchi qobiliyatlarning oziga xos shaklidir. Qobiliyatlarning o’zaro muvofiqligi boshqa qobiliyatlardagi kamchiliklarni toldirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda ko’pgina psixologlar iqtidorning rivojlanishi-bu nasl (irsiy layoqat) va ijtimoiy muhit (o’yin, o’qish, mehnat jarayonlari) ning o’zaro murakkab ta'siri natijasida ekanini tan olmoqdalar. Lekin shu individual iqtidorni shakllanishi asosida yotuvchi bilan birga shaxsning o’zini-o’zi tarbiyalashning psixologik mexanizmlarini rolini inkor etib bo’lmaydi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)dan foydalanish o‘quvchilarga ularni qiziqtirgan savollarga javob topishlariga yordam beradi, ular uchun mohiyati noma’lum bo‘lib, ammo qiziq bo‘lgan hodisalar to‘g‘risida o‘ylanishga undaydi. Muammoni o‘ylash jarayonida bahs-munozaralar, turli-tuman fikr-mulohazalar yuzaga keladi. A.Maslou, N.A.Bernshteyn va boshqa 397 mashhur olimlarning fikrlariga tayangan holda, V.S.Yurkevich tomonidan yuksak qobiliyatlar rivojlanishining (iqtidorning) uch qonuni ajratib berilgan: Bola ijobiy hissiyotlari yuzaga keladigan faoliyatdagina qobiliyatlarning rivojlanishi yuz beradi. Qobiliyatlarning rivojlanishi uchun bolaning asosiy faoliyati (ta’lim va darsdan tashqari faoliyat) murakkablik darajasini doimiy oshirib borish zarur. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)dan foydalanish o‘quvchilarga ularni qiziqtirgan savollarga javob topishlariga yordam beradi, ular uchun mohiyati noma’lum bo‘lib, ammo qiziq bo‘lgan hodisalar to‘g‘risida o‘ylanishga undaydi. Muammoni o‘ylash jarayonida bahs-munozaralar, turli-tuman fikr-mulohazalar yuzaga keladi. A.Maslou, N.A.Bernshteyn va boshqa mashhur olimlarning fikrlariga tayangan holda, psixolog V.S.Yurkevich tomonidan yuksak qobiliyatlar rivojlanishining (iqtidorning) uch qonuni ajratib berilgan: Bola ijobiy hissiyotlari yuzaga keladigan faoliyatdagina qobiliyatlarning rivojlanishi yuz beradi. Qobiliyatlarning rivojlanishi uchun bolaning asosiy faoliyati (ta’lim va darsdan tashqari faoliyat) murakkablik darajasini doimiy oshirib borish zarur.Faoliyat rivojlantiruvchi bo‘lishi uchun (ham qobiliyati hamda bolaning shaxsi) bola uchun (ichki motivatsiyasi bo‘yicha) ahamiyatga ega bo‘lishi zarur.30 Iqtidorning erta namoyon bo‘lishi ikki yoshdan olti yoshgacha kuzatiladi. Bunday bolalar ikki-uch yoshdan o‘qishga intiladilar, uch-to‘rt yoshda o‘qishni va sanashni biladilar, besholti yoshda so‘zlarni va uncha katta bo‘lmagan jumlalarni yoza oladilar. Maktabgacha yosh davrida iqtidorli bolalar boshqalardan intellektning rivojlanish darajasi bilan ajralib turadilar. O‘zlarining juda faolligi, ko‘plab savol berishlari, qiziquvchanligi, kattalardan oladigan ma’lumotni oson eslab qolishi va qayta aytib bera olishi bilan birga, boy tasavvurga egadirlar. Iqtidorli bolalar ko‘p hollarda turli hisob-kitoblarga qiziqadilar, she’r yoki ertaklar to‘qiydilar, musiqa asboblarini chaladilar, shaxmat o‘ynaydilar, rasm chizadilar, qo‘shiq aytadilar va raqsga tushadilar. Yetti yoshdan o‘n yoshgacha bo‘lgan davrda bolalar ko‘p hollarda kolleksiya yig‘ishga (markalar, medallar, sevimli mul’tfil’m va kino qahramonlarining rasmlari va hk), qog‘oz, yog‘och va boshqa materiallardan turli predmetlarning loyihalarini yasashga qiziqadilar. Iqtidorli bolalar 3 yoshdan 5 yoshgacha barcha noma’lum bo‘lgan narsalarga va yangiliklarga nisbatan mustaqil ravishda javob axtarishda faollik ko‘rsatib, kattalarga turli savollar beradilar. Bu savollarga berilgan javoblar orqali atrof olamni, voqea-hodisalarning sabab va oqibatlarining bog‘liqligini anglaydilar, shaxsiy hatti-harakatlarini ongli ravishda boshqara oladilar. 3-yoshli bolaga xos bo‘lgan hislatlar: 1. Nutqi ma’no jihatidan bir-biriga bog‘langan so‘zlardan iborat. 2. O‘yinda rolga kiradi. 3. Shar, olma va boshqa predmetlarni chiza oladi. 4. O‘zi yechinib kiyina oladi. 5. Kubiklarni bir-birining ustiga qo‘ya oladi. 6. Tayanchsiz zinalardan o‘zi ko‘tarilib, tusha oladi. 4 yoshli bolalar esa o‘z imkoniyatlarini real baholay oladilar. Lekin, 4-5 yoshli bolalar hali shaxsiy xususiyatlarini idrok etishga va baholashga qodir emaslar, shuningdek, o‘zlari haqida ma’lum bir xulosani bera olmaydilar. O‘z-o‘zini anglash layoqati katta bog‘cha yoshida rivojlanib, avval u qanday bo‘lgani va kelajakda qanday 398 bo‘lishini fikrlab ko‘rishga harakat qiladilar. Bog‘cha yoshidagi bolalar shaxsining shakllanishiga ko‘ra, bu davrni 3 bosqich