Madaniyat tushunchasining rivojlanishiga turli yondashuvlar tahlili

Аннотация

Maqolada madaniyat tushunchasi mazmuni, o’ziga xos xususiyatlari, tarixiy rivojlanish aspektlari va soha olimlarining turli yondashuvlari tahlili yoritilgan. Kalit soʻzlar: xavsizlik, madaniyat, antik madaniyat, o’zbek madaniyati, mehnat madaniyati, badiiy madaniyat, turmush madaniyati xavfsizlik madaniyati. Madaniyat falsafiy, pedagogik va psixologik kategoriya sifatida har xil ma'nolarga ega. Ta'rifining to'g'riligiga ilmiy va pedagogik adabiyotlarda katta e'tibor beriladi. Kontseptual va terminologik tahlil qilish tajribasini amalga oshirib, biz madaniyat fenomenini talqin qilish uchun mahalliy falsafiy va madaniy fanlarda rivojlangan etakchi yondashuvlarni ochib beramiz. Madaniyat – jamiyat, inson ijodiy kuch va qobiliyatlari tarixiy taraqqiyotining muayyan darajasi. Kishilar hayoti va faoliyatining turli koʻrinishlarida, shuningdek, 649 ular yaratadigan moddiy va maʼnaviy boyliklarda ifodalanadi. “Madaniyat” tushunchasi muayyan tarixiy davr (antik madaniyat), konkret jamiyat, elat va millat (oʻzbek madaniyati), shuningdek, inson faoliyati yoki turmushining oʻziga xos sohalari (masalan, mehnat madaniyati, badiiy madaniyat, turmush madaniyati)ni izoxlash uchun qoʻllaniladi. Tor maʼnoda “madaniyat” atamasi kishilarning faqat maʼnaviy hayoti sohasiga nisbatan ishlatiladi. “Madaniyat“ arabcha madina (shahar) soʻzidan kelib chiqqan. Arablar kishilar hayotini ikki turga: birini badaviy yoki sahroiy turmush; ikkinchisini madaniy turmush deb ataganlar. Oʻrta asr madaniyatining buyuk namoyandalari Abu Ali ibn Sino, Beruniy va boshqalar shahar turmush tarzini jamoaning yetuklik shakli sifatida talqin qilganlar. Masalan, Forobiy fikricha, har bir inson oʻz tabiatiga koʻra, „oliy darajadagi yetuklikka erishish uchun intiladi“, bunday yetuklikka faqat shahar jamoasi orqaligina erishiladi. Uning taʼkidlashicha, “madaniy jamiyat va madaniy shahar (yoki mamlakat) shunday boʻladiki, bu mamlakatda har bir odam kasb-xunarda ozod, hamma babbaravardir, kishilar oʻrtasida farq boʻlmaydi, har kim oʻzi istagan yoki tanlagan kasb-hunar bilan shugʻullanadi. Odamlar chin maʼnosi bilan ozod yashaydilar”. Alisher Navoiy yetuk axloq, maʼrifatli va adolatli jamiyat, jamoa masalasini qayd etish bilan birga, maʼnaviy yuksaklikka erishishning asosiy mezoni deb insonparvarlik gʻoyalariga muvofiqlikni tushunadi [2]. Madaniyatni o'rganishda tarixiy-falsafiy yondashuv alohida o’rin tutadi. Bu yondashuv tarafdorlari (Volter, JG Herder, I. Kant, Leybnits, Montel) madaniyatni insonning intellektual, axloqiy, estetik va oqilona takomillashishining tarixiy rivojlanish jarayoni sinonimi sifatida izohlaydi. Ularning fikricha, madaniyat insonning ikkinchi tug'ilishi sifatida talqin etiladi [1, 14-b.]. Falsafiy va antropologik yondashuv vakillari (A. Gelen, J. Marigen, E. Taylor) madaniyatni inson tabiatining ifodasi sifatida tushunadi, uni insonning o'ziga xos mavjudot turi sifatida xususiyatlaridan kelib chiqadi va insonning kelib chiqishi haqida tafakkur yuritishni taklif qiladilar. [3]. Sotsiologik yondashuv (A.I.Arnoldov, Yu.N. Davidov, V.M. Mejuev va boshqalar) madaniyatni inson, tabiat, tarix, jamiyat bilan taqqoslashga harakat qiladi. P.A.Florenskiy, xususan, madaniyat ijtimoiy hayotning genomidir va jamiyat rivojlanishida nasliy axborot bilan bir xil rol o'ynaydi, deb ta'kidladi [4, 5]. Shaxsiy ijodiy idrok etishni talab qiladigan haqiqatni anglash va uni boshdan kechirish madaniyati madaniyatning tashuvchisi sifatida yaxlit shaxsni shakllantirishni belgilaydi. Shu munosabat bilan aksiologik yondashuv (A.S.Dvurechenskaya, V.I.Polishuk, P.S.Guryevich va boshqalar) madaniyatni insoniyat tomonidan yaratilgan moddiy va ma'naviy qadriyatlar to'plami sifatida talqin qiladi; unda inson eng yuqori qadriyat va jamiyat rivojlanishining maqsadi sifatida belgilaydi [7, 8, 9]. Shaxs darajasida madaniyatni aksiologik toifasining mavhum mazmuni insonga uning qadriyatli munosabatlari va yo'nalishlari tizimida kutilgan umidlarni amalga oshirish maqsadida baho berish va tanlashda o'z ifodasini topadi. 650 So'nggi o'n yilliklarda paydo bo'lgan madaniyatda faoliyatli yondashuv (N.S. Zlobin, MS Kagan, ES Markaryan va boshqalar) uni insoniyat mavjudligining umumiy usuli sifatida talqin etadi. Ushbu yondashuv madaniyatni inson faoliyatining har xil turlarining muhim yondashuv madaniyatni inson faoliyatining turli ko’rinishlarini muhim tavsifi sifatida talqin etadi. Ma‟lumki, har qanday ijtimoiy voqelik, ayniqsa inson va xalq hayotining barcha tomonlariga taalluqli madaniyat ko’p omillilik, komplekslik, sinkretiklik, universallik, turg’unlik va o’zgaruvchanlik xususiyatlariga ega. Madaniyatning ushbu xususiyatlarini hisobga olmasdan uning ijtimoiy- tarixiy taraqqiyotdagi o’rnini ham, ichki tuzilishi va funksiyalariga oid belgilarini ham to’g’ri anglash mumkin emas. «Jamiyat va madaniyat aynan bo’lmasada, - deb yozadi S. Shermuhammedov va A. Ochildiyev, -jamiyatning hamma sohalarida madaniyat mavjuddir. Shunday ekan jamiyatning madaniyat rivojlanishiga ta’sirini, b