San’at mafkuraviy qurol sifatida

Аннотация

Mafkura va san’at insoniyat madaniyatining o‘zaro bog‘langan jabhalari bo‘lib, dunyo haqidagi tushunchamizga ta’sir ko‘rsatadi va uni shakllantiradi. Mafkura individual va jamoaviy dunyoqarashni boshqaradigan e'tiqodlar, qadriyatlar va tamoyillar majmuini ifodalaydi, san'at esa his-tuyg'ular, g‘oyalar va istiqbollarni etkazish uchun ishlatiladigan keng ko'lamli ijodiy ifodalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu abstrakt mafkura va san’at o‘rtasidagi munosabatni o‘rganib, ularning aks etishi, bir- biriga qarshi kurashishi va ta’siriga e’tibor qaratadi. Kalit soʻzlar: Mafkura, san’at, madaniyat, jamiyat, orzu-istak, g‘oyalar, mafkuraviy qurollar, shaxs. Mafkura va san’at insoniyat madaniyati va jamiyatining o‘zaro bog‘liq va ta’sirchan ikki jihati bo‘lib, ularning har biri bizning dunyo haqidagi tushunchamiz va undagi o‘rnimizni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Keling, mafkura va san’at bir- biri bilan qanday bog‘liqligini ko‘rib chiqaylik: Mafkura deganda shaxs yoki guruhning dunyoqarashi, xatti-harakatlari va qarorlar qabul qilish jarayonlarini boshqaradigan va amal qiluvchi e’tiqodlar, qadriyatlar, g‘oyalar va tamoyillar ma’lum bo‘ladi. Mafkuralar siyosiy, diniy, ijtimoiy yoki madaniy xarakterga ega bo‘lishi mumkin va ko‘pincha dunyoni tushunish va turli muammolarni hal qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ular shaxslar va jamoalarga o‘ziga xoslik, maqsad va yo‘nalish hissini beradi. Adabiyotlarda bo‘lsa quydagicha ta’rif beriladi “Mafkura – muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, jamiyat, davlat manfaatlari, orzu-istak va maqsad-muddaolari ifodalangan g‘oyaviy-nazariy qarashlar hamda ularni amalga oshirish tizimi.” Mafkurada manfaatlar ifodalanayotgan kuch va qatlamlarning o‘tmishi, bugungi kuni va istiqboli o‘z ifodasini topadi. Insoniyat tarixida turli-tuman mafkuralar bo‘lgan. Turli xalqlar va ijtimoiy kuchlarning g‘oyaviy rahnamolari, mutafakkir va arboblari, o‘zlarining manfaat va maqsadlaridan kelib chiqib, mafkuraviy ta’limot va dasturlar ishlab chiqqanlar. Mafkura muayyan diniy, falsafiy ta’limot asosida yaratiladi, ma’lum ilmiy qarash va axloqiy tamoyillarga tayanadi. Mafkuralar o‘z mohiyati va ta’sir kuchiga ko‘ra, jamiyatni birlashtirishi yoki uni bir-biriga qarama-qarshi taraflarga bo‘lib yuborishi, davlatning jahondagi obro‘ va mavqeini oshirishi yoki tushirishi, xalqlarni yuksaklikka ko‘tarishi yoki tanazzulga duchor etishi mumkin. Yuksak maqsadlar, bunyodkor g‘oyalarga asoslangan mafkura ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga turtki bo‘ladi, ma’naviyatni yuksaltiradi, insonlarni ulug‘vor ishlarga safarbar etadi. Ozodlik, erkinlik, mustaqillik, tinchlik, hamkorlik g‘oyalari asosida shakllangan, ezgu maqsadlarga xizmat qiladigan mafkura bunyodkorlik xususiyatiga ega bo‘ladi. Vayronkor g‘oyalar asosida shakllangan 643 mafkuralar esa jamiyat taraqqiyotiga g‘ov bo‘ladi, millat va xalqlarni asoratga soladi. Bunday mafkura o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra, hukmron, mustabid, tajovuzkor, bosqinchilik, ekstremistik, aqidaparastlik shakllarida namoyon bo‘ladi. Mafkuralar jamiyatning turli jabhalariga, jumladan, boshqaruv, iqtisod, axloq va ijtimoiy normalarga ta’sir ko‘rsatadi. Ular mavjud kuch tuzilmalarini targ‘ib qilishlari yoki ularga qarshi chiqishlari, ijtimoiy o‘zgarishlarni himoya qilishlari yoki an’ana va tartibni saqlashga intilishlari mumkin. Mafkurani xalqlar ongiga singdir muayyan maqsadga erishishlarida sana’at kuchini xam inobatga olish zarur. San’at ijodiy ifodalarning keng doirasini, jumladan tasviriy san’at (rangtasvir, haykaltaroshlik, fotografiya), sahna san’ati (musiqa, teatr, raqs), adabiyot, kino va boshqalarni o‘z ichiga oladi. San’at - bu shaxslar va jamoalar o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va g‘oyalarini ifoda etadigan vositadir. U o‘yin-kulgi, muloqot, fikr yuritish va provokatsiya kabi turli maqsadlarga xizmat qilishishini nazarga olish muhim hisoblanadi. San’at murakkab xabarlarni etkazish va kuchli his-tuyg‘ularni uyg‘otishning noyob qobiliyatiga ega. U ko‘pincha o‘zi yaratilgan madaniy, ijtimoiy va siyosiy kontekstni aks ettiradi va uni mafkuralarni o‘rganish va tanqid qilish uchun qimmatli vositaga aylantiradi. Sana’atkorlar o‘z asarlaridan hukmron mafkuralarga qarshi chiqish yoki mustahkamlash, jamiyat normalarini shubha ostiga qo‘yish va ijtimoiy o‘zgarishlarni ilhomlantirish uchun foydalanishlari mumkin. Shu o‘rinda mafkura qurollari masalasida fikr yuritsak “Mafkuraviy qurollar – fuqarolar ongiga singdirish omillari (ish vaqti, bo‘sh vaqt) va vositalari (fan, adabiyot, san’at matbuot, radio, TV, kino, muzey, targ‘ibot va tashviqot muassasalari va hokazo), uslublari (tushuntirish, ishontirish, majbur qilish) va usullari (alohida, jamoaviy, ommaviy) majmuasi.” Ushu manbada fandan tashqari barcha banbalar bevosita omma etiborini kunlik o‘ziga jalb etish vositalari xisoblanadi. San’at masalasi bo‘lsa qolgan barcha vositalarning to‘ldiruvchisi sifatida foydalaniladi. San’at ko‘pincha o‘z ijodkorlari va u ishlab chiqarilgan jamiyatning mafkuralarini aks ettiradi. Rassomlar ongli yoki ong