Onkologik bemorlarda kasallik xususiyatlarining o‘rganilishi

Аннотация

Ushbu maqolada onkologik kasalliklar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar haqida ma’lumotlar, tadqiqotlarning onkologik bemorlarda o‘rganishning zaruriyati haqida e’tirof etilgan. Kalit so‘zlar: Onko-psixologiya, saraton, tadqiqot, bemor, diagnostika, semptom, o‘lim. Hozirgi kunda surunkali ammo yuqumli bo‘lmagan kasalliklar butun dunyoda sog‘liq uchun muhim muammoga aylandi va o‘limning asosiy sabablaridan biridir. Saraton kasalligini nazorat qilish eng qiyin hisoblanadi. Birinchi navbatda, uning tashxisi, evolyutsiyasi va prognozi to‘g‘risida chuqur ildiz otgan noto‘g‘ri qarashlar yotadi. Onkologik kasalliklar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ahamiyatlilik darajasi jihatidan katta hisoblanadi. Chunki bu tadqiqotlar davomida kasallikni chuqurroq o‘rganilganligini va kasallikka qanday yondashilganligini o‘rganib olishimiz va amaliyotda qo‘llashimiz mumkin. Bunday tadqiqotlardan misol qilib aytishimiz mumkinki, R.A.Luriya va V.V.Nikolaevaning og‘ir somatik kasalliklarda “kasallikning ichki surati” xususiyatlarini chuqur o‘rganish, M.M.Kabanovning “shaxsga murojaat qilish” zarurligi to‘g‘risida, N.N. Blokhin, V.N. Gerasimenko va D.Ambrosilarning onkologik bemorning psixologik jihatlarini o‘rganish va reabilitatsiya dasturida psixologning ishtiroki ko‘plab yetakchi onkologlar tomonidan ko‘rsatilgan. Onkologik bemorlarga nafaqat onkolog shifokorlar balki onko-psixologlar ham inson duch keladigan huquqbuzarliklarni o‘rganish uchun “vosita”, balki uning psixologik va ijtimoiy mavqeini yangi bosqichga qaytarish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Psixologning reabilitatsiya ishi amaliyotida insonga murojaat, birinchi navbatda, uning ongiga murojaat bo‘lib, uning kontseptsiyasi ham bilimni, ham tashqi dunyo ob’ektlarini “ogohlik” ni va munosabatlarni o‘z ichiga oladi. A.N. Leontiev insonni idrok etilgan 100 narsalarga bu voqelik hodisalarining shaxsiy ma’nosini aks ettirishni va shaxsning o‘rnini, uning oldiga ochiladigan ijtimoiy munosabatlar, aloqalar tizimidagi mavqeini o‘rganish zarur ekanligini o‘rgangan [1]. O‘z vaqtida L.S.Vigotskiy insonda nuqson natijasida paydo bo‘ladigan pastlik tuyg‘usini va uni anglash “odamning ijtimoiy mavqeiga baho berish” ekanligini alohida ta’kidlagan. Anglash jarayonini insonning “aqliy rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchiga” aylanishi mumkin. Inson o‘z taqdirini o‘z-o‘zidan nuqson emas, balki uning ijtimoiy oqibatlari, ijtimoiy-psixologik ro‘yobga chiqarishi hal qiladi. Muhim hayotiy vaziyatlarda shaxsning xulq-atvorining ijtimoiy mavqega bog‘liqligi o‘ziga xos keskinlik bilan namoyon bo‘ladi. Saraton kasalligida ham bemorning xulq-atvori ijtimoiy mavqega bog‘liqligini ko‘rishimiz mumkin. Onkologik bemorni shifokorga birinchi marta davolagan paytdan boshlab, ijtimoiy munosabatlar tizimidagi masalan mehnat jarayonida, oila tizimida uning shaxsiyatining ob’ektiv pozitsiyasining o‘zgarishi, motivlarning o‘zgarishi va shunga mos ravishda yetakchi faoliyatning o‘zgarishi, o‘z- o‘zini anglashning o‘zgarishi ro‘y beradi. L.S.Vigotskiy tomonidan 1931 yilda ko‘tarilgan kasallikning asosiy va ikkilamchi belgilari muammosi bugungi kunda ham dolzarb muammo hisoblanadi. Bemorning operatsiyadan keyingi davrda bemorlarning ahvolining og‘irligi, ijtimoiy mavqeidagi o‘zgarishlar, operatsiyaning haqiqiy va kutilayotgan kosmetik oqibatlari o‘rtasidagi nomuvofiqlik to‘g‘risida xabardor bo‘lishi ma‘lum ma’noda kasallikning asosiy belgilaridan bo‘lib bemor shaxsining portretini ko‘rsatib beradi. O‘zining “xunukligi”, o‘zini salomat jihatdan pastligini his qilish va ayollikni yo‘qotish kasallikning ikkinchi darajali alomati bo‘lib xizmat qiladi. Birlamchi va ikkilamchi alomatlar o‘rtasidagi munosabat nevrotik kurash mexanizmiga aylanadi, bu esa “faoliyatning buzilishining paydo bo‘lishiga, kasallikdan oldin yaratilgan shaxsiy tuzilmaning buzilishiga, kurash jarayonida shaxsning adekvat rivojlanishi motivlarning amaldagi ierarxiyasi va shaxsning qadriyat yo‘nalishi bilan bog‘liq bo‘lgan vositachilik va nazorat funktsiyasiga ega bo‘lgan kompensatsiya, himoya choralarini o‘z ichiga olganligi sababli, B.V. Zeigarnik tomonidan onkologik klinikada ishlaydigan patopsixologning vazifalari dunyo bilan adekvat munosabatlarni yaratish mexanizmini, aloqa vositasi sifatida himoya va kompensatsiya choralarini ishlab chiqadi. Saraton bilan og‘rigan bemorlar uchun tadqiqotlarni kun tartibini kechiktirmasdan bir qator yo‘nalishlarda qadamlar tashlash kerak bo‘ladi. Tadqiqotlarda bir nechta yo‘nalishlarga e’tibor qaratilishi kerak: erta aniqlash va erta davolash uchun ko‘rsatmalar va klinik protseduralarni ishlab chiqish muhimdir; o‘z vaqtida davolash va reabilitatsiya qilish, saraton kasalligini tashxislash va davolashni boshlash va kechikishlarni kamaytirish samaradorligini o‘rganish kerak; aholining ushbu zaif qatlamida sog‘lom xulq-atvorni targ‘ib qilish usullari bilan bog‘liq tadqiqotlar chekish, alkogolga qarshi va giyohvandlikka qarshi kampaniyalarning ta‘sirini o‘rganuvchi tadqiqotlar bilan olib borilishi kera