ВОПРОСЫ ИССЛЕДОВАНИЯ РЕЛИГИОЗНОЙ ЛЕКСИКИ В ЛИНГВИСТИКЕ

Аннотация

Humanity was created in such a way that religion, which has an incomparable influence on its soul, character, and behavior, and the research of the religious lexicon, which forms the system of values related to it, is one of the important issues facing today's linguistics. Religion and knowledge related to it have played a primary role in the development of the human psyche in all times and everywhere. In this article, various views and theories related to the study of the religious lexicon existing in the world and Uzbek languages are presented. Key words: religion, religious lexicon, theological theory, linguo-pragmatics, functional- stylistic style, exotic lexicon. ВОПРОСЫ ИССЛЕДОВАНИЯ РЕЛИГИОЗНОЙ ЛЕКСИКИ В ЛИНГВИСТИКЕ Аннотация.Человечество создано таким образом, что религия, оказывающая ни с чем не сравнимое влияние на его душу, характер и поведение, и исследование религиозной лексики, формирующей связанную с ней систему ценностей, являются одним из важных вопросов. перед современной лингвистикой. Религия и связанные с ней знания играли первостепенную роль в развитии человеческой психики во все времена и повсюду. В данной статье представлены различные взгляды и теории, связанные с изучением религиозной лексики, существующей в мировом и узбекском языках. Ключевые слова: религия, религиозная лексика, богословская теория, лингвопрагматика, функционально-стилистический стиль, экзотическая лексика. 142 Inson ruhiyatidagi, fitratidagi o’z-o’zini anglashga bo‘lgan qiziqish tufayli din va til o‘rtasidagi masalalar dastlab faylasuflar, dinshunoslar, sotsiologlar, psixologlar tomonidan atroflicha o‘rganilgan. “Qadim zamonlardan din odamlarni boshqarish, ularni bitta maqsadga yo'naltirish vositasi, qolaversa, bilim va tarbiya berishning ibrat maktabi bo'lib xizmat qilib kelgan. Diniy muloqot qadim zamonlardan yashab kelayotgan bo'lsa-da, bu sohani ilmiy tadqiq qilishga bo'lgan izlanishlar nisbatan yaqinlarda paydo bo'ldi. Odamlar jamoa bo'lib yashar ekan, o'rtalaridagi har qanday munosabatni din asnosida hal qilishar edi, ilm-fan, odob-axloq, tarbiyani din orqali olishar edi. Shu sabablarga ko'ra, diniy leksika barcha davrlarda kishilik jamiyatining muhim ajralmas qismi hisoblanib keladi.”[2,237] Muhtaram prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev ham Islom dini, uning jahon sivilizatsiyasida nechog’lik muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlab, BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so’zlagan nutqlarida ushbu masalaga alohida to’xtaldilar: “Biz muqaddas dinimizni azaliy qadriyatlarimiz mujassamining ifodasi sifatida behad qadrlaymiz. Biz muqaddas dinimizni zoʻravonlik va qon toʻkish bilan bir qatorga qoʻyadiganlarni qatʼiy qoralaymiz va ular bilan hech qachon murosa qila olmaymiz. Islom dini bizni ezgulik va tinchlikka, asl insoniy fazilatlarni asrab-avaylashga daʼvat etadi”.[1,6] Jahon tilshunosligida diniy matn, diniy leksikani turlicha jihatlardan o‘rganish masalasida bir qator tilshunoslar izlanishlar olib borilgan. Xususan, N.Mechkovskayaning, Yu.Mixaylova, K.Timofeev, P.Yakimov, R.Goryushina, S.Bulavina, I.Matey, G.Sklyarevskaya, M.Petuxova kabi tilshunoslar diniy leksikaning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishgan. Sharqda din va til masalalarini o‘rganish ancha oldin boshlangan bo‘lib, “Arab tilshunosligi” atamasi ostida Qur'oni karimni lingvistik tadqiq qilish asnosida vujudga kelgan. “Arab tilshunosligi amaliy ehtiyoj natijasida, Qur'on nutqini to‘g‘ri talaffuz qilish ehtiyoji bilan, shuningdek, arablar va shuubiylar (eroniylar) o‘rtasidagi arab tili yuzasidan mubohasasi jarayonida vujudga keldi”[3,30]. Turkologiyada N.Suyargulov, A.Serikbaeva, R.Sharyafetdinov, Z.Yaxyaeva, Z.Xafizova, G.Abdullinalar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlarda ham asosiy e’tibor Qur’oni karimni o‘rganishga qaratilgan. O‘zbek tilshunosligida ham diniy leksika bo’yicha qator ilmiy ishlar amalga oshirildi. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda xalqning milliy qadriyatlarining asosi bo‘lgan diniy manbalar, nodir asarlar buzib talqin etildi. Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng diniy leksikani o‘rganishga bo‘lgan tadqiqotlarning olib borilishi qamrovining kengayishi kuzatildi. O‘zbek tilshunosligida N.Uluqov, T.Yuldashev, Sh.Galieva, Sh.Sultonova, Sh.Yusupova, Sh.Amonturdiyevalar tomonidan diniy leksikaning tadqiqi amalga oshirilgan. N.Uluqovning dissertatsiyasi o‘zbekcha diniy matnlar ekzotik leksikasi tadqiqiga bag‘ishlanganligi bilan ajralib turadi. Dissertatsiyada 143 diniy matnlar tarkibida uchraydigan arabcha ekzotizmlar tematik guruhlarga bo‘lib tahlil qilingan. T.Yuldashevning dissertatsiyasida Navoiy va Boburning islom farzlariga bag‘ishlangan asarlarida qo‘llangan shar'iy atamalarning lisoniy xususiyatlari yoritilgan. Tadqiqotchi Sh.Amonturdiyeva dissertatsiyasida oʻzbek tilidagi diniy matnlarning funksional-stilistik jihatlarini ochib berdi va diniy uslubning o‘zbek tili funksional uslublarining alohida ko‘rinishi sifatida mavjud ekanligi haqidagi nazariyani ilgari surdi. Sh.Yusupovaning dissertatsiyasida esa diniy matnlarning lingvopr