Особенности использования института примирения сторон в уголовных делах

Аннотация

The introduction of new conflict resolution mechanisms into our national legal system, the effective use of the institute of reconciliation in criminal law serves to strengthen the atmosphere of mutual kindness and the principle of humanism in our society. In the article, the author analyzes the features of the institute of reconciliation, the grounds for its application, as well as the opinions of jurists on this matter. Калит сўзлар: жиноий жавобгарликдан озод қилиш, ярашув институти, суд-ҳуқуқ ислоҳотлари, ариза, жиноят кодекси, жабрланувчи. Ключевые слова: оправдательный приговор, институт примирения, судебная реформа, ходатайство, уголовный кодекс, потерпевший. Keywords: acquittal, institution of reconciliation, judicial reform, petition, criminal code, victim. Мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини демократлаштириш ҳамда эркинлаштириш, инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Суд-ҳуқуқ ислоҳотлари жараёнида жамиятни демократлаштириш ва мамлакатни модернизaция қилиш буйича олиб борилаётган ислоҳотларнинг устувор йўналиши сифатида жиноят қонунчилигини такомиллаштириш жиноят- ҳуқуқий сиёсатида муҳим вазифа саналади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сон Фармонига асосан тасдиқланган “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси”га асосан мамлакатимиз қонунчилигини такомиллаштириш белгиланган[1]. Инсоннинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилинишини таъминлаш фуқаролик жамияти қуриш йўлини танлаган ҳар қандай давлатнинг ажралмас белгисидир. Унинг амалга оширилиши эса шахснинг, ҳуқуқ-тартибот ҳамда жиноятчиликка қарши кураш соҳасида давлат ва унинг органлари билан вужудга келадиган муносабатларини, инсоннинг ҳаёти учун жуда муҳим бўлган 347 соҳаларига аралашувлардан сақланишини таъминлашга қаратилган. Бундан ташқари, давлат ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар зиммасига уларнинг ўзидаги мавжуд усул ва воситалар орқали инсон ва фуқаронинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларини кафолатлаш вазифасини юклайди. Бугунги кунда амалдаги қонун ҳужжатларини такомиллаштиришга қаратилган барча ҳаракатлар инсонпарварлик тамойилларига асосланган демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш, мамлакатимизнинг жаҳондаги обрўсини янада оширмоқда, фуқароларнинг Конституцияда кафолатланган ҳуқуқларининг таъминланишига олиб келмоқда. Ҳозирги кунда олтмишдан ортиқ жиноят таркиби бўйича ярашув институтини кўллаш имконияти назарда тутилган. Жиноят ишларини ҳал этишнинг яраштирув шакли унча оғир бўлмаган жиноятни содир этиш билан боғлиқ, давлат (айбловчи ёки жабрланувчи сифатида) ва жиноятни содир этган шахс ёки унинг вакили – ҳимоячиси ўртасида ўзаро келишув асосида амалга ошириладиган жараёндир. Кейинчалик бу жараён судья томонидан қонунлаштирилади. Расмий судловдан ташқари зиддиятларни ҳал қилишнинг яраштирув шаклининг куйидаги хусусиятлари мавжуд: ярашув институти фақат унчалик оғир бўлмаган жиноятларни кўришда татбиқ этилади; ярашувга айблов ва ҳимоянинг ўзаро келишуви, ярашиш ҳолларида йўл қўйилади; ярашув жараёни амалдаги қонунчиликка зид бўлмаслиги ҳамда ишнинг ҳал қилиниши малакали судья иштирокида амалга оширилиши лозим[2]. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг ярашув институтига нисбатан 2002 йил 25 октябрида “Ярашув тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида” чиқарган 27-сонли Қарорида[3] ярашув тўғрисида иш юритиш ! мумкин бўлган жиноятлар турлари ЖК 66 -моддасида тугал келтирилган бўлиб, унинг доирасини кенгайтириш мумкин эмаслиги ҳамда ярашув тўғрисидаги ишларни юритиш тартиби Жиноят-процессуал кодексининг 62-бобида белгиланганлиги қайд этилган. 348 М.Ражабова таъкидлаганидек, Жиноят-процессуал кодексида ярашув тўғрисидаги ишлар алоҳида тоифадаги жиноят ишлари қаторига киритилган. Бундай тоифадаги ишларни тергов ва судда ҳал қилиш муддати қисқа бўлиб, суриштирув ёки тергов идораси жабрланувчи ёки унинг қонуний вакилидан ярашув тўғрисидаги аризани олгач, етти суткадан ортиқ бўлмаган муддатда ишни судга юбориш тўғрисида қарор қабул қилиб, уч кун ичида прокурорнинг розилиги билан судга жўнатади[4]. Одил судлов ва жиноят ҳуқуқида одилликнинг энг асосий принципларидан бири – суд томонидан содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасига мутаносиб жазо белгилаш принципи қонунчиликда ўз ўрнига эга эмас. Мазкур принцип нафақат содир этилган қилмишнинг хавфлилик даражаси, балки жабрланувчининг жиноятдан чеккан жабрини бартараф этилган ёки этилмаганлигига қараб, жазони белгилаш хусусиятига эга. Аммо мазкур принципга қонун мақомини бериш наинки айбланувчи ва судланувчи, балки фуқаровий даъвогар ва жабрланувчининг дастлабки тергов ва суд муҳокамасидаги ҳуқуқий ҳимоясини анча кенгайтирган бўлар эди. Суд муҳокамасида мазкур институтнинг яна куйидаги ижобий жиҳатларини алоҳида таъкидлаш ўринли. Бу борада У.Таджихановнинг фикрича: “Томонлар ярашуви янги ҳуқуқий ҳодиса бўлишига қарамай, чуқур тарихий илдизга эга, ўзаро бағрикенглик (сабр-тоқатлилик) ва фуқароларнинг бир-бирларини кечира олиш