Вопросы смягчения наказания в уголовном законодательстве Австралийского Союза

Аннотация

This paper provides an analysis of the institution of mitigation of punishment in the criminal legislation of the Commonwealth of Australia as well as 227 issues of imposition of punishment with respect to juveniles, sentencing for inchoated offences and criminal complicity. Калит сўзлар: жиноят қонунининг ортга қайтиш кучи, енгиллаштирувчи ҳолатлар, оғирлаштирувчи ҳолатлар, прецендент ҳуқуқи, вояга етмаган шахс, жиноят содир этишга суиқасд қилиш, қилмишнинг жиноийлигини истисно қилувчи ҳолатлар, жиноятда иштирокчилик, чекланган ақли расолик, айбга иқрорлик тўғрисида келишув, шартли ҳукм қилиш, жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш, корпоратив жиноий жавобгарлик. Ключевые слова: обратная сила уголовного закона, смягчающие обстоятельства, отягчающие обстоятельства, прецендентное право, несовершеннолетний, покушение на преступление, обстоятельства исключающие преступность деяния, соучастие в преступлении, ограниченная вменяемость, соглашение о признании вины, условное осуждение, условно- досрочное освобождение от отбывания наказания, корпоративная уголовная ответственность. Keywords: retroactive effect of criminal law, mitigating factors, aggravating factors, case law, minor, attempted offence, criminal defences, criminal complicity, diminished sanity, plea bargain, suspended sentence, parole, corporate criminal responsibility. Австралиянинг 1900 йилда қабул қилинган Федерал Конституциясида биргаликдаги юрисдикция соҳасида федерал қонунчиликнинг штатлар қонунчилигидан устуворлиги эълон қилинди ҳамда федерал қонун амал қилишининг экстерриториал принципи мустаҳкамлаб қўйилди. Ўз навбатида, жиноят ҳуқуқи соҳасида Австралия Иттифоқи парламентининг мутлақ ваколатлари, федерaция ва унинг субъектларининг рақобат қилувчи ваколатлари ҳамда федерaция субъектларининг ваколатлари белгилаб қўйилди. Австралияда икки категориядаги юрисдикцияларни ажратиб кўрсатиш мумкин бўлиб, булар Квинсленд, Ғарбий Австралия, Тасмания штатлари ва иттифоқ ҳудуди бўлмиш 228 Шимолий ҳудуднинг ўз Жиноят кодекслари амал қилувчи юрисдикция (инг. Criminal Code jurisdictions) ҳамда Виктория, Жанубий Австралия, Янги Жанубий Уэльс штатлари ва Пойтахт иттифоқ ҳудуди юрисдикцияси (инг. Common law jurisdictions) бўлиб, унда алоҳида консолидaциялашган қонунлар қабул қилинган бўлса-да, жиноят ҳуқуқи соҳасида прецендент ҳуқуқига устуворлик берилади. Жиноят қонунчилигини унификaция қилиш йўлида амалга оширилган ислоҳотлар давомида Федерал парламент томонидан 1995 йил март ойида қабул қилиниб, 2001 йил 15 декабрь санасидан эътиборан иттифоқ қонунчилигида назарда тутилган барча федерал жиноят таркибларига нисбатан амалдаги Жиноят кодексининг (кейинги ўринларда – Австралия ЖК) [1] Умумий қисми (инг. General Principles of Criminal Responsibility) кучга киритилди. Бироқ, кодификaция қилиш ишлари охирига етмай қолди ҳамда амалдаги ЖК билан бир қаторда жиноят-ҳуқуқий меъёрларни акс эттирган қатор консолидaциялашган процессуал, маъмурий, меҳнат ва шу каби қонунлар амал қилишда давом этиб келмоқда [2, С.8-26]. Шунингдек, Квинсленд, Ғарбий Австралия, Тасмания штатлари ҳамда Шимолий ҳудуднинг Жиноят кодекслари ҳам амал қилишда давом этмоқда. Шундай қилиб, Австралия ЖК жазони енгиллаштиришнинг қуйидаги масалаларини тартибга солади. Биринчидан, ЖКда айбдорнинг аҳволини енгиллаштирадиган ҳолатларда ушбу жиноят қонунининг ортга қайтиш кучи тўғрисида сўз кетмайди. Шунга қарамасдан, айрим олимларнинг таъкидлашича, мисол учун Квинсленд ЖК 11- моддасида акс этган “nullum crimen, nulla poena, sine lege” (лот. “қонунсиз жиноят ҳам, жазо ҳам йўқ”) принципи Австралия жиноят ҳуқуқининг универсал қоидаси саналиши мумкин эмас, сабаби таъқиб ҳам статутлар, ҳам умумий ҳуқуқ асосида юзага келиши мумкин. Умумий ҳуқуқнинг жиноят-ҳуқуқий меъёрлари ортга қайтиш кучига эга, чунки австралиялик судьянинг ҳуқуқни яратиш амалиётида меъёрни эълон қилиш ҳамда уни амалда қўллаш пайти ўзаро мос келади [3, С.163]. 229 Иккинчидан, ЖКда на енгиллаштирувчи ҳолатлар тушунчаси, на уларнинг рўйхати келтирилмайди. Ва аксинча, ЖКда айрим жиноят таркибларига тааллуқли бўлган жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар рўйхати, аниқроқ қилиб айтганда оғирлаштирувчи ҳолатларни ўз ичига олган кўплаб жиноят таркибларини (инг. Aggravated offences) учратиш мумкин (71.13, 73.2, 73.3, 91.6, 122.3, 132.3-моддалар ва б.). Юқоридагиларнинг сабабларидан бири сифатида, қоида тариқасида Австралия жиноят қонунчилигида тегишли жиноят таркиби учун энг кўп жазо белгиланган ҳолда, энг кам жазонинг назарда тутилмаганлигини кўрсатиш мумкин. Шу аснода судьялар ҳар бир аниқ ҳолатда жазо тайинлашда кенг ҳаракат қилиш эркинлигини сақлаб қоладилар. Улар мазкур ишни жазо тайинлашнинг турли мақсадлари, тайинлаш мумкин бўлган жазо турлари ва ҳисобга олиниши лозим бўлган қатор ҳолатлар (оғирлаштирувчи ва енгиллаштирувчи ҳолатлар)ни қамраб олган жазо тайинлашга доир қонунларни инобатга олган ҳолда амалга оширадилар [4, P.1-2]. Мисол учун, Жанубий Австралия штатининг 2017 йилдаги “Ҳукм чиқариш тўғрисида”ги Қонунининг 25-моддасида суднинг