Уголовно-правовая характеристика объективных признаков в преступлениях, связанных с сопротивлением представителям власти

Аннотация

The article deals with the social danger of the crime of resistance to power, the objective signs of this type of crime, in particular, the object and the objective side of this type of crime based on the scientific findings of a number of scientists and the legislation of foreign countries. Ключевые слова: представитель власти, правоохранительные органы, сопротивление, применение силы, объект, объективная сторона. Калит сўзлар: ҳокимият вакили, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, қаршилик кўрсатиш, зўрлик ишлатиш, объект, объектив томон. Keywords: government representative, law enforcement agencies, resistance, use of force, object, objective side. Ўзбекистон Республикасида ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг асосий вазифаси жамоат тартибини сақлаш ва жамоат хавфсизлигини таъминлашдир. Ушбу фаолиятни амалга оширишга тўсқинлик қилиш мамлакатда фуқаролар хавфсизлигининг нормал ҳолатини беқарорлаштиришга олиб келади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 29 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикаси жамоат хавфсизлиги концепцияси”[1]нинг 4-бандига кўра, Жамоат хавфсизлигини таъминлаш фаолияти асосий тамойилларидан бири бу фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини муҳофаза қилиш ҳамда уларни ҳурмат қилишдан иборат. Ҳокимият вакилига қаршилик кўрсатиш жиноятлари ижтимоий муносабатларнинг икки гуруҳига тажовуз қилади: бутун давлат органлари ишини бузади, шу билан бирга унинг самарадорлигини пасайтирадиган ижтимоий- оммавий ва шахслараро муносабатлардир[2]. Бир қатор адабиётларда ҳокимият вакилига тажовуз қилиш билан боғлиқ жиноятнинг бевосита объектини аниқлаш бўйича мунозаралар бўлмоқда. Ҳокимият вакилига қаршилик кўрсатиш объекти масаласига бағишланган рус ҳуқуқшунос олимларининг асарларини ўрганиш шуни кўрсатадики, олимлар 205 орасида бу масала бўйича ягона тўхтамга келингани йўқ, гарчи уларнинг кўпчилиги мазкур жиноят кўп объектли деган фикрда[3]. Баъзи олимлар (Г.Ф.Поленов) мазкур жиноятларнинг икки объектли эканлигини таъкидлаб, бошқарув субъектларига таъсир қиладиган жиноятлар учун асосий белгиловчи объекти – бу уларнинг нормал фаолияти, полиция ходимларининг, халқ отрядлари ва халқ посбонларининг обрўси ҳисобланса, ушбу жиноятни содир этишда полиция ходимларининг, халқ отрядлари ва халқ посбонларининг шахсий манфаатлари иккинчи объект сифатида намоён бўлади. Мазкур қарашларга Е.А.Козельцев ҳамда П.П.Осиповлар ҳам қўшилишади[4]. Мазкур фикрни А.Г.Брагина ҳам ўз тадқиқотида таъкидлаб ўтган, яъни унинг фикрича, ҳокимият вакилини ҳақорат қилиш жинояти икки ёқлама хусусиятга эга, у иккита асосий тўғридан-тўғри объектни ўз ичига олади: ҳокимият вакилларининг бошқарув фаолияти, шунингдек, ҳокимият вакилининг шаъни ва қадр-қиммати[5]. Вандан-Иш Амарсанаа[6] ва Р.Т.Гамидовлар[7] тажовузларнинг бевосита объекти сифатида жамоат хавфсизлиги бўлиши позициясида туради. Бизнингча ҳам ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларига қарши қаратилган жиноятларнинг асосий объекти бу ходимларнинг хизматдаги вазифаларини бажариш жараёнида вужудга келадиган ижтимоий муносабатлар ҳисобланса ва қўшимча объект сифатида – уларнинг ҳаёти, соғлиғи, шаъни, қадр- қиммати, жисмоний ва руҳий дахлсизлиги, шахсий хавфсизлиги ҳимояланади. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари ўз фаолиятининг табиатига кўра, кўп ҳолларда уларнинг ҳаёти ва соғлиғига тажовуз қилиш билан боғлиқ қаршилик кўрсатадиган жиноятчилар билан тўқнашишига тўғри келади. Ушбу турдаги жиноят учун жавобгарлик Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 219-моддасида назарда тутилган бўлиб, унинг объектив томони “хизмат вазифасини бажараётган ҳокимият вакилининг қонуний фаолиятига ёки фуқаровий бурчини бажараётган шахсга фаол қаршилик кўрсатишда ёки қандай шаклда бўлмасин ўзининг хизмат вазифасини бажариш ёки фуқаровий бурчини 206 бажаришдан воз кечишга, шунингдек қонунга хилоф ҳаракатлар содир этишга мажбур қилиш”[8] да ифодаланади. Л.A.Букалерова ўз тадқиқот ишида жиноят таркибининг элементларидан бири – жиноятнинг объектив томонини қуйидагича изоҳлайди: – жиноятнинг объектив томон белгиларисиз, субъектнинг ҳаракатларида жиноят аломатлари бўлмайди; – объектив томон белгиларини тўғри белгилаш билан жиноятни маъмурий ҳуқуқбузарликдан аниқ ажратиш имконини беради; – жиноятнинг объектив томонини таҳлил қилиш содир этилган жиноий қилмишнинг малакасига, жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини баҳолашга, натижада субъектнинг табиати ва жавобгарлик даражасига сезиларли таъсир қилади; – жиноятнинг объектив томони элементлари суд томонидан жазонинг тури ва миқдорини белгилашда, қолаверса, жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар сифатида ҳисобга олинишида асос бўлади[9]. Шарҳланаётган жиноятни тўғри квалификaция қилиш учун қуйидагиларни аниқлаш лозим: – қаршилик кўрсатиш ҳокимият вакили ёки фуқаровий бурчини бажараётган шахснинг қонуний, яъни қонунга зид бўлмаган ҳаракатларига қарши йўналтирилганлиги; – қаршилик кўрсатиш шахс томонидан ўз хизмат вазифаси ёки фуқаровий бурчи ижро этилаётган вақтида содир этилганлиги[10]. Ўзбекистон Республикаси ЖКн