Защита прав лиц с инвалидностью в суде: анализ международных стандартов и международной судебной практики

Аннотация

The social and legal protection of persons with disabilities has always been a priority of the policy of the world community and developed democratic countries. From this point of view, the article analyzes international and domestic experience in protecting the rights of this category of persons in court in order to reliably ensure the rights of persons with disabilities in Uzbekistan. Калит сўзлар: ногиронлиги бўлган шахс, ҳуқуқ, суд, ҳимоя, халқаро ҳуқуқ, халқаро стандартлар, конвенция. Ключевые слова: лица с инвалидностью, закон, суд, защита, международное право, международные стандарты, конвенция. Key words: persons with disabilities, law, court, protection, international law, international standards, convention. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда тахминан 1 миллиард нафар инсонда ногиронликнинг у ёки бу кўриниши мавжуд. Сўнгги ўн йилликда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг халқаро стандартлари ўзгарди ва ҳозирда ногиронлиги бўлган шахсларни ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, эркин ва оқилона розилик асосида ўзларининг ҳаётларига тааллуқли қарорлар қабул қилиш ва жамиятнинг фаол аъзоси бўлишни таъминлаш муҳимлиги халқаро миқёсида эътироф этилган. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини чеклашга йўл қўйилмаслиги ва ижтимоий ҳаётда бошқа фуқаролар билан баравар иштирок этишини таъминлашга қаратилган иқтисодий, ҳуқуқий ва ижтимоий чоралар тизими халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар билан кафолатланган. Ўзбекистон Республикасида ногиронлиги бўлган шахслар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган қонунчилик умумэътироф этилган халқаро ҳуқуқ нормаларига уйғун равишда такомиллашиб бормоқда. Жумладан, ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тенглиги, айниқса, аёллар ва болаларнинг таълим олиши, саломатлигини сақланиши, меҳнат қилиши, ўзи ва оиласи учун етарлича турмуш шароитига эга бўлишининг 87 ҳуқуқий кафолатларини белгиловчи халқаро-ҳуқуқий ҳужжат – БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси Ўзбекистонда 2021 йил 28 июлдан кучга кирди. Шу жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 1 декабрдаги “Ногиронлиги бўлган шахсларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилинди. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини амалга ошириш доирасида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ижтимоий ҳимояси ва тенглигини кафолатлайдиган бир қатор қонунлар қабул қилинди. 2020 йил 15 октябрда қабул қилинган “Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида”ги Қонун бундай шахслар ҳуқуқларини белгилайдиган асосий қонун ҳужжати ҳисобланади. “Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида”ги қонунни ҳақли равишда миллий қонунчиликнинг катта ютуғи деб ҳисоблаш мумкин, чунки илк бор ногиронлик ижтимоий ҳимоя ёки тиббиёт муаммоси эмас, балки биринчи навбатда, инсон ҳуқуқлари муаммоси сифатида таърифланди. Aсосий янгиликлардан бири бу — илгари Ўзбекистон қонунчилигида бўлмаган “ногиронлик белгисига кўра камситиш” тушунчасидир[1]. Ўзбекистон Республикасининг “Судлар тўғрисида” Қонуни 4-моддасида белгиланганидек, суднинг асосий вазифалари фуқароларнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва бошқа қонунлари, халқаро шартномаларида, шунингдек инсон ҳуқуқларига оид халқаро ҳужжатларда кафолатланган ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини, давлат ва жамоат манфаатларини, юридик шахслар ҳамда якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат. Шу нуқтаи назардан Ўзбекистонда ногиронлиги бўлган шахслар ҳуқуқларини ишончли таъминлаш учун мазкур тоифа шахслар ҳуқуқларини айнан суд орқали ҳимоя қилишнинг халқаро ва миллий тажрибаси таҳлил қилиш ниҳоятда муҳим. 88 Жумладан, Халқаро ҳуқуқ ва БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенцияда ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларининг вужудга келиши, БМТ Ногиронлар ҳуқуқлари бўйича қўмитаси, Европа иттифоқи ва Европа кенгашининг ногиронлиги бўлган шахсларни ҳимоя қилиш ва рағбатлантиришдаги ролини ўрганган ҳолда халқаро амалий мисоллар воситасида таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Халқаро ҳуқуқда ногиронлиги бўлган шахслар ҳуқуқларининг вужудга келишиборасида гапирар эканмиз, қатъий таъкидлаш жоизки, Ғарб маданиятида ногиронликка алоҳида инсоннинг тиббий муаммоси ёки шахсий фожеа сифатида қараларди. Тахминан 1980 йилларга қадар ногиронлик асосан касаллик, жароҳат оқибатида юзага келган шахсий нуқсон ёки соғлиқнинг психологик ёки когнитив функцияларни қийинлаштирадиган ёки бузадиган ҳолати сифатида қабул қилинарди. Ушбу ёндашув “тиббий модель” номини олди, чунки у муайян шахс соғлиғининг фактик ҳолати ва бузилишини тиклаш ёки енгиллаштиришга йўналтирилган даволашга асосланган эди. 1960 йил охирларидан ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш фаоллари "ногиронликнинг ижтимоий модели” ни ишлаб чиқа бошлашди. Унга мувофиқ, ногиронлик жамият томонидан яратилган чеклов сифатида тушунилар эди. Ногиронликнинг ижтимоий модели эса, ногиронлик асосан ижтимоий муҳитнинг ногиронлиги бўлган ша