Понятие и теоретические аспекты поощрительных норм

Аннотация

The article highlights such issues as the importance of incentive norms in criminal law, the structure of norms, the features of their application, the types of incentive norms and the conditions for application in developed foreign countries, including Japan, Great Britain, the USA, France and Switzerland. 24 Калит сўзлар: жиноят ҳуқуқи, Жиноят кодекси, норма, рағбатлантирувчи норма, гипотеза, диспозиция. Ключевые слова: уголовное право, уголовный кодекс, норма, поощрительная норма, гипотеза, диспозиция. Key words: criminal law, Criminal Code, norm, incentive norm, hypothesis, disposition. Жиноий қонунчиликни рағбатлантириш нормалари сифат жиҳатидан яхлит ҳолатда бўлган шахслар томонидан қатъий белгиланган шаклга эга бўлиб, ҳуқуқий адабиётда ҳуқуқ шакли ҳуқуқий меъёрларнинг мазмуни ва ифода қилиш усулини англатади. Қонун нормаларининг мазмуни уларни ифодалашнинг ички ва ташқи шакли билан белгиланади. Жиноят ҳуқуқининг рағбатлантирувчи нормалари, бошқа ҳуқуқий нормалар каби, ички ва ташқи шаклга ҳам эга. Ички шаклдаги нормаларда муайян шаклда уларнинг таркибини тартибга солувчи таркибий қисмлари, тузилмалари ёки усуллари тизими тушунилади, ҳуқуқий меъёрларнинг ташқи шакли эса норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг асл нусхаларида,уларнинг том маънодаги сўзларида ифодаланади. Рағбатлантирувчи меъёрни мустақил ҳуқуқий норма сифатида эътироф этиш ушбу тузилманинг ички шаклини белгиловчи тузилишини белгилашни талаб қилади. Жиноят қонунчилигида учта ҳуқуқий норманинг тузилиши одатда эътироф этилади, диспозицияга мувофиқ ҳар қандай ҳуқуқий меъёрлар хатти- ҳаракатларнинг ўзини ўзи бошқариш қоидаларини назарда тутувчи тартибга солишдан иборат бўлиб, санкциялар – тартибда белгилаб қўйилган хатти-ҳаракат қоидаларига риоя қилмасликда қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари ва норманинг татбиқ этилиш шартларини шакллантирган гипотеза, диспозициялар нормалари. Бундай тузилмалар барча жиноий қонунлар учун таклиф қилинмоқда, лекин кўпроқ тақиқловчи ва қонуний қоидаларга қаратилган. Жиноят ҳуқуқининг рағбатлантирувчи нормалари мантиқий тузилиши қуйидаги формула орқали акс эттирилади: Агар, кейин . “аниқ тарафидан” бўлса: 25 1) рағбатлантириш (гипотезани) қўллаш шартлари; 2) ахлоқ қоидалари (диспозициялар) ва 3) ижобий хатти-ҳаракатларнинг ҳуқуқий оқибатлари бўйича ваколатли органлар фаолиятининг шаклини белгиловчи тавсия этувчи усулни қўллаган ҳолда, санкциянинг тузилишининг таркибий қисми бўлган ва хулқ- атвор қоидалари. Рағбатлантирувчи норманинг тузилишининг биринчи элементи сифатида келадиган гипотеза рағбатлантирувчи муносабатларнинг юзага келиш эҳтимоли мавжуд бўлган ўзига хос ҳаётий вазиятларни кўрсатади. Гипотеза рағбатлантирувчи норманинг биринчи элементи сифатида, ҳаётий ҳолатларга қаратилган бунда рағбатлантирувчи муносабатлар юзага келиши мумкин. Гипотеза бундай ҳуқуқий муносабатларнинг пайдо бўлишининг мавҳум имкониятини яратади. Уларнинг асл тажовузи нафақат тирик вазият (фараз), балки муайян ҳаётий шароитнинг табиий натижаси бўлган муайян хатти- ҳаракатларнинг мантиқий структурасининг (элементар) иккинчи элементи билан боғлиқ,бу муайян ҳаётий вазиятнинг табиий натижасидир. Рағбатлантирувчи меъёрнинг ажралмас қисми – бу қарашлардир. Ҳуқуқий меъёрлар тизимида қараш мавжудлиги тартибга солинган ижтимоий муносабатларнинг табиати билан белгиланади ва ҳуқуқ субЪектининг ижобий хатти-ҳаракатларидан иборатдир. Шунинг учун, диспозиция таркиби исталган ижобий хатти-ҳаракатдир. Давлат томонидан таъминланганликнинг ўлчови бўлган санкция тартибда тасдиқланган хатти-ҳаракатларнинг бажарилишининг қонуний оқибати ва рағбатлантирувчи воситалардан фойдаланиш кафолати бўлиб хизмат қилади. Шундай қилиб, рағбатлантирувчи меъёрида белгиланган жиноий қонунчилик имтиёз нормасининг тузилишига, жамоатчилик билан муносабатлардаги ўзгаришга, яъни рағбатлантиришни амалга ошириш шартларига қараб, рағбатлантириш меъёри гипотезасида кўрсатилган рағбатлантириш меъёри талаб қилинган ҳолларда давлат томонидан ваколат берилган шахслар томонидан амалга оширилади. 26 Жиноят қонунчилигининг рағбатлантирувчи нормаси ва унинг тузилишини бундай тушуниш тўғридир. Шулардан келиб чиқиб, жазо тайинлашда рағбатлантирувчи қоидалари ҳуқуқий норма тузилишининг учта қисмини ўз ичига олади. Жиноий имтиёз қоидаларининг бу хусусияти биз кўриб чиқилаётган ҳуқуқ нормаларининг мазмунини ягона тарзда тушунишга ва уларни суд амалиётида тўғри қўллашга имкон беради. Жиноят қонунчилигида рағбатлантирувчи қоидаларни қўллаш масаласига тўхталадиган бўлсак, ушбу нормаларнинг шакли жиноят кодекснинг Умумий қисмида рағбатлантирувчи меъёр сифатида назарда тутилиб ва ушбу модданинг бир қисми Жиноят кодекснинг Махсус қисмида рағбатлантирувчи норма сифатида мустақил моддада берилади[1]. Моддалар, ўз навбатида, ҳуқуқий норманинг функциялари ҳақида аниқ маълумотни шаклланадиган ва қонун чиқарувчининг иродасини ифодалайдиган сўзлар ва атамаларнинг жамламасини ўз ичига олади. Шу билан бирга, жиноий- ҳуқуқий рағбатлантириш меъёрлари тузилмасининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда,