ҲУҚУҚ ВА ЭТИКА КЕСИШМАСИДА: ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА HR-СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТНИ ЖОРИЙ ЭТИШНИНГ НОРМАТИВ ВА МАЪНАВИЙ ЖИҲАТЛАРИ Мустақил тадқиқотчи: Асқаров Азизбек Лазизхонович

Аннотация

This article provides a systematic analysis of the complex legal and ethical issues that arise during the implementation of artificial intelligence (AI) 170 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 01, ISSUE 1, 2023. MAY technologies in the human resource management (HRM) systems of commercial banks. The study examines the international regulatory framework, particularly the principles of the European Union’s General Data Protection Regulation (GDPR), and their relevance to HR-AI. Special attention is given to pressing ethical concerns such as algorithmic bias and discrimination, employee privacy, transparency and explainability (XAI), as well as the potential dehumanization of HR processes. Keywords: artificial intelligence, HR-AI, legal regulation, ethical issues, data privacy, GDPR, algorithmic bias, discrimination, responsible AI. КИРИШ Сунъий интеллект (СИ) технологияларининг тижорат банкларининг инсон ресурсларини бошқариш (HRM) тизимларига интеграцияси шунчаки самарадорликни ошириш воситаси бўлишдан чиқиб, инсон капиталига оид стратегик қарорларни қабул қилишнинг ажралмас қисмига айланиб бормоқда. СИ алгоритмлари номзодларни саралашдан тортиб, ходимларнинг фаолиятини баҳолаш, уларнинг ривожланиш йўналишларини белгилаш ва ҳатто ишдан кетиш хавфини башорат қилишгача бўлган кенг кўламли вазифаларни бажаришга қодир. Бу технологик ютуқлар банкларга вақтни тежаш, харажатларни камайтириш ва қарорларнинг объективлигини ошириш каби мисли кўрилмаган имкониятларни тақдим этмоқда. Бироқ, бу имкониятлар танганинг иккинчи томонини – жиддий ҳуқуқий ва чуқур этик муаммоларни ҳам ўзи билан бирга олиб келмоқда. Алгоритмлар томонидан қабул қилинадиган қарорларнинг адолатлилиги, ходимларнинг шахсий маълумотлари дахлсизлиги, қарор қабул қилиш жараёнининг шаффофлиги ва инсонийлик омилининг йўқолиши каби масалалар нафақат академик доираларда, балки бизнес ва давлат бошқаруви даражасида ҳам қизғин муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Репутациявий хавф-хатарлар ва потенциал юридик жавобгарликка ўта сезувчан бўлган банк сектори учун бу муаммоларни эътиборсиз қолдириш жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 17 февралдаги "Сунъий интеллект технологияларини жадал жорий этиш учун шарт- шароитлар яратиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги ПҚ-4996-сонли қарори ҳамда "Рақамли Ўзбекистон-2030" стратегияси мамлакатимизда СИни ривожлантириш учун мустаҳкам пойдевор яратди ва уни иқтисодиётнинг 171 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 01, ISSUE 1, 2023. MAY турли соҳаларига, жумладан, молия секторига татбиқ этишни рағбатлантирди. Бироқ, ушбу стратегик ҳужжатлар СИни қўллашнинг умумий йўналишларини белгилаб берса-да, уни айнан HR каби нозик ва инсонга марказлашган соҳада қўллашнинг махсус норматив-ҳуқуқий ва этик меъёрларини ишлаб чиқиш ҳали олдинда турган муҳим вазифадир. Ушбу илмий мақоланинг асосий мақсади – тижорат банкларида HR-СИни жорий этишнинг ҳуқуқий ва этик жиҳатларини тизимли таҳлил қилиш, халқаро тажрибани ўрганиш ва Ўзбекистон банк сектори учун "Масъулиятли СИ" (Responsible AI) тамойилларига асосланган ёндашувни шакллантириш бўйича илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқишдан иборат. Ҳуқуқий тартибга солишнинг халқаро ландшафти: GDPR намунаси HR-СИни ҳуқуқий тартибга солиш соҳасида глобал стандарт ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлса-да, Европа Иттифоқининг 2018 йилда кучга кирган Маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича умумий регламенти (General Data Protection Regulation - GDPR) бу борада энг муҳим ва таъсирчан ҳужжат ҳисобланади. GDPR нафақат Европа компанияларига, балки Европа фуқароларининг маълумотларига ишлов берадиган дунёнинг исталган нуқтасидаги ташкилотларга, жумладан, халқаро алоқаларга эга банкларга ҳам тегишлидир. Унинг тамойиллари HR-СИ учун қуйидаги асосий талабларни қўяди: Қонунийлик, адолатлилик ва шаффофлик: Маълумотларни қайта ишлаш аниқ қонуний асосга эга бўлиши, ходимга нисбатан адолатли бўлиши ва унга тушунарли тарзда етказилиши керак. Банк СИ алгоритмларидан фойдаланиши ҳақида ходимларни олдиндан хабардор қилиши ва бунинг мақсадини аниқ тушунтириши шарт. Мақсаднинг чекланганлиги (Purpose Limitation): Ходим ҳақидаги маълумотлар фақатгина аниқ, очиқ ва қонуний мақсадларда йиғилиши мумкин ва кейинчалик ушбу мақсадларга мос келмайдиган тарзда қайта ишланмаслиги керак. Масалан, ходимнинг хавфсизлик учун йиғилган видеокузатув маълумотларидан унинг иш унумдорлигини баҳолашда фойдаланиш GDPR тамойилларига зид бўлиши мумкин. Маълумотларни минималлаштириш (Data Minimization): Фақатгина белгиланган мақсадга эришиш учун зарур бўлган маълумотларгина йиғилиши ва қайта ишланиши керак. СИ тизимига керагидан ортиқ, масалан, номзоднинг 172 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 01, ISSUE 1, 2023. MAY оилавий аҳволи ёки ижтимоий тармоқлардаги шахсий ёзишмалари каби маълумотларни киритиш ноқонунийдир. Автоматлаштирилган қарорларга нисбатан ҳуқуқлар (22-модда): Бу HR-СИ учун энг муҳим моддалардан биридир. Унга кўра