ЕСТЕСТВЕННОЕ ТВЕРДЕНИЕ КЕРАМИЧЕСКИХ МАТЕРИАЛОВ И ИХ ВИДЫ

Аннотация

Clay is the most common soil on earth. It is formed after the disintegration and weathering of rocks into tiny particles, and is the last stage of their degradation. Clay occurs in solid arrays or thin layers (lenses) close to the surface. Keywords: Clay, alumina, plasticity, hydromica, fire resistance. Ылайлар жер бетиндеги еӊ кеӊ тарқаған грунт түри Ерте дәўирлерде ылайларды дәрьялардыӊ ҳәм кѳллердиӊ жағаларынан алып пайдаланған. Ҳәзирги ўақытларда үлкен карьерлерден алып пайдаланбақта. Ҳәр жерде жайласқан ылайлардыӊ сапасы ҳәм қурамы бир-биринен ажыралып турады ҳәм усыған байланыслы олардыӊ қолланыў тараўын белгилеп береди. Кѳпшилик гербиш цемент заводлар топырақ пайда болған жерлерге жақын етип қурылады, бул транспорт шығынларын азайтып, материалдыӊ арзанлаўына жәрдем береди. Ылайлар майда болекшелери байланыслығы жүдә жоқары болғанлықтан олардыӊ кѳпшилик қәсийетлерин белгилеп береди. Бирақта ол байланысты бузыў қыйын болмайды себеби ылай жумсақ грунт болып есапланады. Сол себептен оларды ашық усылда қазып алынып, эксковатор бульдозер ҳәм басқада механизмлер жәрдеминен пайдаланады. Ылайларды алыўда бураўлаў, партлатыў жумысларын алып барыў талап етилмейди. 1 51 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ылайларды механизм жәрдеминде ашық усылда алыўы. Ылай болекшелери байланыслылығы ҳәмде олардың реңине қарап бир неше турлерге болинеди. Қара ылайлар, сары, қоңыр, кулрең, қызыл, ақ тағыда басқа турлери.Байланыслығы кушли болған яғни жабысқақ ылайларға жабысғақлығы кушсиз болған ылайлардан мәлим муғдарда қосып тайарланады. Сәбеби кулалшылықда қолланылғанда ислеў аңсат болыуи ушын. Маселен қызыл ылайларда майде болекшелери арасындағы байланыслық жуде жоқары, сол сәбепден бул ылайларға кулрең ямаса қара ылайлардан қосып тайарланады. Ылай бѳлекшелери арасында байланыс жүдә жокары. Ылай породаларыныӊ тийқарғы шығысы (анасы) ретинде гранитлер ҳәм гнейислер болып есапланады. Олар шамаллаўы нәтийжесинде кварц, слюда ҳәм дала шпатларына тарқалады. Оннан кейинги олардыӊ паршаланыўы каолинит, монтморилонит ҳәм гидрослюдаға тарқалады. Бул паршаланыў процесси жүз мыӊлаған ямаса оннанда кѳп миллион жылларды ѳз ишине алады. Ылай минераллары (глинозем) алюминий ҳәм кремний дузларынан турады ҳәм суў молекуласынан турады. Бул еки минералдыӊ қатнасы ҳәр қыйлы болады, себеби топырақ жайласқан орнына байланыслы. Кремний оксиды (кремнезем)SiO шама менен 45-50% қурайды, алюминий оксиды (глинозем) Al2O3 40-45% 2 ҳәм 5-15% әтирапында суў болады. Ылайлар арасында басқада глиноземлар (алюминий бирикпеси) араласып жүреди:  Андалузит  Дистен  Силлиманит  Галлуазит  Гидраргиллит  Монотермит  Корунд 1 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ  Мусковит  Диаспор  Накрит  Пирофиллит Глиноземлер ылайдыӊ қәсийетине үлкен тәсир корсетеди. Мысалы андулазит күйиў температурасын жоқарылатып ылайдыӊ отқа шыдамлылығын жоқарылатады. Егерде ылай арасында монотермит кѳп болса олардыӊ исниўи жоқары болады. Гейбир араласпалар ылайдыӊ қәсийетине жабысқақлығына кери тәсир етеди жәнеде реӊин ѳзгертеди. Ылайлардың арасында рең бериўши косымталар болыўы мүмкин. Оларға темир оксиди, титан, магний, мыс, никел, хром елементлери киреди. Олар материалға хәр кыйлы кѳринистеги реӊ берип сарғыш коӊыр, кызыл, қара жәнеде кѳк реӊге шекем ѳзгертеди. Ылайдың курамында кум (кремний оксиды, кальцилер қосындысы гипс, доломит, кальций) жәнеде металл дузлары менен патасланған болады. Массивли ылай грунтларында барлык уақытта органика ушрайды. Бундай қосымталар ылайдың сапасын пәсейтеди. Егерде органика жүдә кѳп болған жағдайда бундай ылай минераллардыӊ керамикаға қолланыўға болмайды. Ылайлардың 50% ке шекем майда бөлекшелериниӊ диаметри 0,01 мм ге шекем, ал 25% тен артығыныӊ диаметри 0,001 мм әтрапында болады. Ылай түйиршиклериниң формасы жалпақ қабыршақ таризли кѳринисте болып, кери (-) зарядланған болады, ол бѳлекше суў молекуласының он (+) зарядын ѳзине тартады. Бул ылайдың ѳзине ығаллықты сөрыу уқыбыныӊ гидроскоплығын кѳрсетип береди. Кийингы бөлимде бизлер ылайдың түрлери хәм классификацясы хаққында кѳрып шығамыз. Ылайларды классификациялаўда бир қанша характеристикаларды ѳз ишине алады. Ылайдыӊ пайда бөлыў (дѳреўи) жағдайына қарай өлардыӊ химиялық ҳәм физикалық қәсийетлерине бѳлинеди. Гейбир жағдайларда олардыӊ қолланыў спецификасына (орнына) қарай түрлерге бѳлинеди. Ылайлардыӊ бѳлиниўи  Содержанию глинистых минералов  Происхождению  Кислотности  Наличию включений  Дисперсности  Пластичности  Цвету  Огнеупорности  Способности к спеканию  Способу применения Ылай минераллар қурамы бойынша бир ямаса бир нешше ылайлы минераллардан дүзиледи. Биринши жағдайда оларды Олигамиктлы Екиншы жагдайда полимиктлы деп аталады. Олигамиктлы ылайлардың бөлиниўи: ---- Гидро слюдалы 1 53 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE