Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
НАУЧНЫЙ ПОДХОД К ФОРМИРОВАНИЮ НАВЫКОВ СОЗДАНИЯ СВЯЗНОГО ТЕКСТА У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
Олимжон Ешимбетов
Современная наука и исследования · 2 · 2023
Аннотация
The article analyzes the scientific and theoretical foundations of the formation of coherent speech in younger schoolchildren, comparatively studied the opinions of foreign and domestic scientists. It also offers ways to select text, create text, use grammatical, lexical means to create text. Keywords: coherent speech, grammar, lexical units, semantics of synonyms, pragmatics, Linguistic units, Linguistics of the text, the mechanism of text creation. НАУЧНЫЙ ПОДХОД К ФОРМИРОВАНИЮ НАВЫКОВ СОЗДАНИЯ СВЯЗНОГО ТЕКСТА У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ Аннотация. В статье анализируются научно-теоретические основы формирования связной речи у учащихся начальной школы, сопоставляются мнения зарубежных и отечественных ученых. Также предлагаются рекомендации по выделению текста, созданию текста и использованию грамматических и лексических средств при создании текста. Ключевые слова: связная речь, грамматика, лексические единицы, синонимическая семантика, прагматика, языковые единицы, лингвистика текста, механизм текстообразования. Боғланишли нутқини ривожлантириш методикасини такомиллаштириш бўйича кўплаб тадқиқотлар амалга оширилган. Тилшуносликда матн назариясининг пайдо бўлиши ва ривожланиши, қолаверса, методикада матнга яхлит ёндашиш зарурлигини англашга алоҳида эътибор берила бошланди.Нутқ уйғунлиги адабиёт ўқитувчиси нуқтаи назаридан келиб чиқиши керак бўлган муҳим талаблардан бири сифатиданамоён бўлиши керак.Чунки у сўзларни, ибораларни боғланишли нутқда таҳлил қилишни талаб қилди,болаларни ўз она тилида фикрларни ифода этишнинг турли усулларини тўғри, аниқ ташкил қилиш ва бир вақтнинг ўзида сўзларнинг алоқаларини тўғри ажратиш қобилиятини ривожлантиришни назарда тутади1. 1Срезневский И.И. Об изучении родного языка вообще и особенно в детскомвозрасте // Русское слово. Избранные труды. М., 1986. С. 4 1 11 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ А.В. Текучевнинг таърифига кўра, боғли нутқ, фақат ички (семантик) ва ташқи (лингвистик), конструктив (структуравий) алоқанинг мавжудлигини назарда тутадиган ёки камроқ муҳим қисмларга бўлинган нутқ, эканлигини таъкидлайди2 Бугунги бошланғич синф ўқув дастурларида ўқувчиларнинг боғланишли нутқини ривожлантиришга янги талаблар қўйилган. Нутққа бўлган эътиборнинг ортиши болаларни ижодий ривожлантириш ва уларнинг билиш фаоллигини ошириш вазифаларига монанд бўлиши назарда тутилмоқда. Фикрлаш кўникмаси барча инсон фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, яхши ривожланган нутқ қобилиятлари унинг ақлийҳамда умумий маданий даражасининг асосий мезонидир. Ўқувчиларнинг диққатини бир вақтнинг ўзида бир неча фаолият турларига йўналтиришпрагматик қобилиятини ривожлантирувчи боғланишли нутқ устидаги машғулотларга чамбарчас боғлиқдир. Бошланғич мактабда болалар воқелик ҳодисалари ўртасидаги объектив муносабатларни акс эттирувчи катта ҳажмли ва мураккаб гапларни яратишга мойилдирлар. Бу матнларнинг асосий камчиликлари кўпинча матн тайёрлашда фикрни баён қилгандаёзма нутқда болалар кўпинча гапларни бир-бири билан боғлай олмайдилар, шунинг учун уларнинг мослиги фикрларни гапдан гапга кўчириш йўлини таъминлайди. Бошланғич мактабда ўрганилган содда гап синтаксисининг элементлари ўқувчиларга мазмуний контекст ва вазият билан боғланган ҳолда гапга реал нутқ ҳосил қилиш ва нутқни идрок этиш бирлиги сифатида қараш имконини бермайди. Ўқувчиларнинг боғли ёзма нутқини ўрганиш методистларни матн таҳлилининг назарий асосларини ўрганиш билан таништириш керак деган хулосага олиб келди. Мураккаб синтактик бутунликни қуриш матннинг узвийлик ва яхлитлик каби характерли хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда жумлани қуриш билан бир хил тарзда ўргатилишини тақозоэтади.Бошланғичсинфларучундарсликлардагимашқларнингаксариятиматннингмазм ун-композиционтомониустидаишлашниўз ичига олади. Жуда ҳам кам миқдордаги вазифалар ўқувчиларнинг матндаги гаплар устида ишлаш қонуниятларини ўзлаштиришга қаратилган. Шунинг учун матн таркибига гапни киритиш йўллари билан боғлиқ хатоларни бартараф этиш мураккаб жараёнга айланиб қолмоқда. Сўзнинг яратилишини ўргатадиган энг муҳим коммуникатив кўникмалардан бири матннинг таркибий қисмлари сифатида жумлалар ўртасида структуравий ва семантик алоқалар тизимини яратиш қобилиятидир. Ушбу ишнинг лингвистик асослари, нутқни ривожлантириш методикаси учун амалий фойдаланиш имконияти И. Огуровский, Л. Величко, Л. Лосева, Е.Никитина ва бошқалар томонидан кўрсатилган. Ҳозирги замон тилшунослигининг энг муҳим тармоқларидан бири бўлган матн назарияси 1960-1970 йилларда ишлаб чиқилган ва тан олинган. Ушбу янги лингвистик таълимотнинг хорижда ҳам, мамлакатимизда ҳам жадал ривожланиши лингвистик тадқиқотлар соҳасини кенгайтириш билан боғлиқ. Узоқ вақт мобайнида тилшунослик тилнинг икки ўзаро боғлиқ жиҳатларидан бири – тил тизимини, грамматикани ўрганишга қаратилган, аммо 60-йилларнинг иккинчи ярмидан бошлаб тилшуносларнинг диққат маркази иккинчи томонга силжийди ва бу бирлик – нутқ фаолияти тушунчаси ва унинг 2 Текучев
Доказательный фрагмент
«The article analyzes the scientific and theoretical foundations of the formation of coherent speech in younger schoolchildren, comparatively studied the opinions of foreign and domestic scientists.»
Образец извлечения
Демо-превьюThe article analyzes the scientific and theoretical foundations of the formation of coherent speech in younger schoolchildren, comparatively studied the opinions of foreign and domestic scientists. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- coherent speech, grammar, lexical units, semantics of synonyms, pragmatics, боғланишли нутқ, связная речь
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Образовательные инновации и интеграцияQodirova Odinaxon Xayitboy qizi2026