ТРАДИЦИОННЫЙ ОБРАЗ ЖИЗНИ ТАГЧИ НАРОДОВ СУРХАНСКИЙ ОАЗИС

Аннотация

This article briefly covers the Takchi people, who have been living in the Surkhan oasis for a long time and today are being integrated into the Qataghon, Kungirot clans and other clans. In the article, the main attention is focused on the traditional lifestyle and economic life of 19th-20th century horsemen, focused on the history of housing construction Keywords: Repression, takchi, takchiyan, Denov, farming, blessing wedding, Qizilnavr, Kengdala. Dunyo miqyosida dunyo xalqlari hayotidagi bapcha japayonlar emas, balki etnos madaniyatini o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda eng muhim etnik madaniyatlarga e’tibor qaratilmoqda va bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar dolzarb mavzular tarzida e’tirof etilmoqda. Informasion kommunikasiya va global o‘zgarishlar asri bo‘lgan XXI asrda har bir xalq o‘ziga xos madaniy xususiyatlari hamda etnomilliy o‘zligini saqlab qolishga harakat qilmoqda. Xususan Surxondaryo vohasidagi barcha o`zbek urug`larini o`rganish bugungi kunda biz yosh etnolog olimlarning asosiy vazifamiz hisoblanadi. Toqchi qavmlarning etnik tarkibi masalasida mulohaza yuritgan rus tadqiqotchisi A.D. Grebenkin Zarafshon vodiysida yashovchi o‘zbek va tojiklar, xususan, mang‘it, ming, nayman, yuz, jaloyir, tuyoqli, qirq kabi yirik urug‘larning kelib chiqish tarixi, antropologik va etnohududiy xususiyatlari borasida qator diqqatga sazovor mulohazalarni bildirgan1. O‘z navbatida ta’kidlash kerakki, ushbu urug‘larning kelib chiqish tarixi va an’anaviy madaniyati 1.Гребенкин А.Д. Узбеки. Мелкие народности Зерафшанского округа // СРТ. Вып. II. 1872; Шу муаллиф. Таджики // СРТ. Вып. II. 1872; Шу муаллиф. Ремесленная деятельность таджиков Зерафшанского округа. Материалы для статистики Туркестанского края. Вып. II. –СПб., 1873. 7 20 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ toqchi qavmlarni urug‘lari bilan o‘zaro umumiylikka ega bo‘lgan. Aynan mazkur umumiylik muallifning diqqat e’tiboridan chetda qolgan va u asosan Zarafshon vohasi misolidagi umumiy xulosalar berishga harakat qilgan. Qolaversa bugungi kunda Surxon vohasining o`zida bir qancha ilmiy tadqiqotlar olib borishgan. Xususan, S.Tursunov, I. Umarov, I.Qarshiyev2, O. Do`lanov va M. Rahmonov3lar Surxon vohasidagi Denov, Sariosiyo, Uzun, Sherobod, Boysun tumanlarda joylashgan o`zbek urug`larini o`rganib o`z ilmiy xulosalarini berib kelmoqda. Tog‘chilarning asosiy an’anaviy mashg‘ulotlari chorvachilik (qo‘y, echki boqish), dehqonchilik va hunarmandchilikdan iborat edi. Hunarmandchilikda archa kesib, cho‘yan eritish, ko‘mir, ruda qazish bilan shug‘ullanganlar. Ular suv tegirmonlarni ko‘plab qurib ishlatishgan. XX asrning boshlarida sodir bo‘lgan iqtisodiy va siyosiy jarayonlar tufayli tog‘chilarning ko‘pchiligi o‘zbeklar, ba’zi guruhlari esa tojiklar tarkibiga singib ketib, mazkur millatlarning mushtarak qismiga aylandilar4. Muxtasar qilib ta’kidlash lozimki, yurtimizning janubiy sarhadlaridagi purviqor tog‘ etaklarida azaldan umpguzaronlik qilgan nufuzli va sarbaland qavm-tog‘chilarning etnik tarixini yangi tarixiy-etnologik manbalar asosida haqqoniy tarzda o‘rganish va xalqimizga singdirish, milliy o‘zlikni yanada teranroq anglashda ham jamiyatimiz ma’naviyatini oshirishga xizmat qiladi. Surxon vohasi toqchi qavmining an’anaviy uy-joylar qurilishi tarixini o‘pganish moddiy va nomoddiy madaniyat tarixida muhim ahamiyatga ega. Chunki xalqlarning o‘tmish tarixi, moddiy madaniyati hamda uy-joylar qurilishi tabiiy geografik sharoiti bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. O.Bo‘riyevning ma’lumotiga qaraganda: “ XVIII asrda tog‘ hududlarida tosh, xom g‘isht, guvala “bo‘ri kalla”dan shappati deb nomlangan devorlar bilan qurilgan doimiy turar joy-uy- tomlar va xo‘jalik binolari vujudga kelgan. Cho‘l hududiga nisbatan tog‘li tumanlarda o‘troqlashish jarayoni ertaroq boshlanib doimiy turar joylar, qishlovlar paydo bo‘lgan”.5 Surxon vohasi toqchi qavmining doimiy turar joylar dastlab suvga yaqin hududlarda, asosan daryolar, soylar, buloqlar, anhorlar, ariqlar yoqalarida paydo bo‘la boshlagan. Aholi uy-joylar qurish uchun mahalliy xom ashyolardan foydalangan. Toqchi qavmi aholisining doimiy turar joylar dastlab paxsa, xom g‘isht va tosh devordan iborat bo‘lgan. Dastlab bir xonali, ikki xonali, XX asr boshlariga kelib uch xonali, qolaversa boloxonali uylar ham qurila boshlagan. Uyning xonalari unga yopishga ishlatiladigan yog‘och (asosan terak, tol yoki archa)lar soniga qarab nomlangan. Mintaqada XX asr boshlarigacha uy-joylar oddiy tekislangan yerga poydevorsiz qurilgan, uy-joylar qurilishida ba’zan tosh yoki bir-ikki qator pishgan g‘isht to‘shalgan, yer osti suvlari yaqin va tuzli sho‘p yerlarda paxsa devor ostiga qamish yoki bo‘yra, chipta to‘shab devor 2 SURXON-SHEROBOD VOHASI QO‘NG‘IROTLARINING KIYIM-KECHAKLARI VA ETNIK XUSUSIYATLAR https://cyberleninka.ru/article/n/surxon-sherobod-vohasi-qo-ng-irotlarining-kiyim- kechaklari-va-etnik-xususiyatlar 3 B.X. KARMISHEVA TADQIQOTLARIDA SURXO