Tasviriy san’atni o‘qitishda perspektivaga oid qonuniyatlardan samarali tarzida foydalanish

Аннотация

Maqolada perspektivaga oid qonuniyatlardan foydalanish vositasida o‘qu- vchilarda grafik savodxonlik bo‘yicha o‘quv kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonining uzviyligini va uzluksizligini ta’minlashga oid metodik materiallar berilgan bo‘lib, tasviriy san’at darslarida ulardan foydalanishga oid metodik tavsiyalar aniq grafik misollar orqali bayon etilgan. Kalit so‘zlar: tasviriy san’at, chizmachilik, perspektiva, makon, fazo, shakl, konstruksiya, yorug‘-soya, tatbiq etish, uzluksizlik, samaradorlik, grafik savodxonlik. Узлуксиз таълимнинг барча турларида таълим сифати ва самарадорлиги- ни оширишнинг муҳим дидактик талаблари ва шароитлари мавжуд. Шундай шартларга асосланган талаблар билан таъминланадиган интеграцион ёнда- шувлар таълимнинг барча соҳаларида таълим сифати ва самарадорлигини оширишнинг муҳим омилларидан биридир. Жумладан, аниқ фанлар туркуми- га кирувчи перспективага оид қонуниятлардан фойдаланиш ижтимоий фан- ларни ўқитишда самарали тарзда қўлланиши мумкин. Биз теварак-атрофи- мизни ўраб турган нарсаларни онгимизда доимий сақлаб қолиш учун турли усуллардан фойдаланамиз. Бу усуллардан энг самаралиси нарсаларнинг те- кисликда перспектив тасвирини ясаш ҳисобланади. Чунки нарсанинг пер- спективасини ясашда унинг геометрик элементлари ҳар томонлама таҳлил қилинади ҳамда шакли тўлиқ ўрганилади ва онгли равишда идрок қилинади. Шундай амаллардан кейин инсон ўзи кўраётган ҳар бир нарсани таҳлил қи- лишга одатланади ва хотирада сақлаб қолиш одати ривожланади. Кузатувчи фазодаги нарсаларни қаердан кўраётганлигига қараб, уларни катта ёки кичик кўриш орқали нарсаларнинг ўзгаришини онгли идрок қила бошлайди. Икки ўлчовли текисликда перспектив тасвирлар ясаш жараёнида нарсанинг учин- чи ўлчамини қаердан кўришга қарамай, тўғри ва аниқ бажариш имконига эга бўлиш мумкин. Демак, кўриш орқали буюмнинг фазовий шаклини идрок қилиш имкония- тини берувчи энг яхши восита марказий проекциялаш усулида ҳосил қилин- ган картина ёки чизма текислигидаги перспектив тасвир ҳисобланар экан. Инсон кўзи теварак-атрофдаги буюмларни бирон-бир ёруғлик манбаи орқали ёритилиши туфайли кўра олади. STARS International University 55 Перспективада соя тасвирий санъат асарларининг мазмунини очиб бе- ришда, кўпинча, асосий композицион роль ўйнайди. Атрофдаги буюмларни кузатганда уларнинг қисмларининг ёритилиш дара- жаси ҳар хиллигини кўриш мумкин. Ёруғлик манбаига яқин бўлган ва ёруғлик нурлари 90° бурчак остида туш- ган юзалар кучли ёритилади, аксинча бўлганда эса, ёритилиш даражаси куч- сизланиб боради. Ёруғлик нурлари бутунлай тушмайдиган юзалар қоронғи бўлади. Буюмнинг ёки сирт рельефининг ҳар хил ёритилиши уларнинг фазовий шакли ҳақида тасаввур ҳосил қилишга ёрдам беради. Рассомлар соя-ёруғлар- ни штриховка, тушевка, тонировка ҳамда ранг кучи орқали тасвирлайдилар. Тасаввур бўйича композиция тузиш ёки бирон-бир буюмни тасвирлашда со- я-ёруғнинг тақсимланиши ва уларни қуриш қонуниятларини билиш зарур. Нарсаларнинг ўзига қараб расм чизишда ҳам тасвирларнинг тўғри, реал бў- лиши учун бу қонуниятларни яхши билиш мақсадга мувофиқдир. Буюмларнинг шахсий ва тушувчи соялари қуйидагича ҳосил қилинади (1- шакл): Ёруғлик манбаи бўлган С нуқтадан чиқаётган ёруғлик нурлари К текис- ликни ёритади. Агар уларнинг йўлига бирон-бир буюм қўйилса, ёруғлик нур- лари тўсилади ва текисликда ёритилмаган қисм ҳосил бўлади. Бундай қисм буюмнинг тушувчи сояси деб аталади. Буюмнинг ўзининг бир қисми ёритил- ган, яна бир қисми эса ёритилмаган бўлади. Ёритилмаган қисми буюмнинг шахсий сояси дейилади. Ёритилган ва ёритилмаган қисмларни ажратиб ту- рувчи чизиқ шахсий соянинг контури ёки соя-ёруғни ажратувчи чизиқ деб аталади. Буюмнинг тушувчи ва шахсий сояларини қуриш унинг ёритилиш шартла- рига боғлик. Икки хил ёритиш манбалари мавжуд: сунъий ва табиий. Соялар аксонометрик проекцияларнинг яққоллигини ошириб, уларни ўқишни ва фазовий тасаввур қилишни осонлаштиради. Ортогонал проекция- лардаги каби аксонометрик проекцияларда ҳам соя қуриш ёруғлик нурлари- нинг текислик (ёки сирт) билан кесишган нуқтасини аниқлаш орқали амалга оширилади (бу масала соя қуришнинг асосий масаласи бўлиб ҳисобланади). Аксонометрик проекцияларда соя ҳосил қилиш учун аксарият ҳоллар- да табиий ёритиш манбаи қуёшдан фойдаланилади (қуёшнинг ёруғлик нур- лари ўзаро параллель жойлашади, деб қабул қилинган). Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 56 Ёруғлик нурининг йўналиши. Соя ҳосил қилишда, асосан, кубнинг диаго- нали бўйича йўналган ёруғлик нури қабул қилинган. 2-шаклда кўрсатилган изометрик проекцияда, 3-шаклда эса тўғри бурчакли диметрик проекциялар- да ёруғлик нурининг фазодаги ва унинг горизонталь (Ҳ) ҳамда фронталь (В) текисликлардаги проекцияларининг йўналишларини аниқлаш кўрсатилган. Изометрияда с йўналиш х ўқи билан устма-уст тушиб қолади. Чизмаларда соялар қуришда чизма қоғозининг бўш жойида ёруғлик нурининг йўналиши с ва заруратга қараб унинг битта ёки ҳамма проекциялари кўрсатилади. Геометрик жисмларнинг шахсий