Topografik sirt bilan tekislikning kesishishi

Аннотация

Ushbu maqola topografik chizmachilik fanini o‘qitishda grafik dasturlar- dan foydalanilgan holda talabalarning fazoviy tasavvurini hamda ko‘nikma va malakalarini oshirishga qaratilgan. Topografik chizmachilikning nazariy qonun-qoidalarini bilish tala- balarning topografik chizmachilik fanidan yanada chuqurroq bilimga ega bo‘lishlariga yor- dam beradi. Kalit so‘zlar: topografik chizmachilik, chizma geometriya, tekislik, kompyuter grafikasi, fazoviy tasavvur, sirt, sirtlarning turlari, proyeksiya, turli xil darajadagi variantlar, ko‘nikma, malaka, amaliyot, yaqqol tasvir, tog‘ relyeflari, bilim. Relyefning chizmada ifodalanishi topografiya deyiladi. Topografiya so‘zi grek- cha bo‘lib, «joyni tasvirlash» degan ma’noni bildiradi. Umuman, har qanday yer sirti topografik sirt deb yuritiladi. Yer sirtining hosil bo‘lishi biror geometrik qonun-qoidalarga bo‘ysunmaydi. Bu sirt noqonuniy yoki qonunsiz sirt hisoblanadi. Ma’lumki, yer sirtining har bir joyi turlicha tepalik, chuqurlik, balandlik, jarlik kabilardan iborat. Shuning uchun yer sirti chizma- da gorizontal chiziqlar yordamida tasvirlanadi. Son belgili proyeksiyalash usulida topografik sirtning tekislik bilan kesishish chiziqlarini yasash masalalari amaliyotda katta ahamiyatga egadir. Topografik sirt bilan tekislikning kesishishidan turli gidrotexnik inshootlar, kanal- lar, suv havzalari, dambalar, avtomobil va temir yo‘llar hamda turli qurilish may- donlarini qurishda tuproqni to‘kish, kavlab olish gidrotexnik inshootlarni topografik sirtda bog‘lash kabi ishlarni bajarishda keng qo‘llaniladi. Topografik sirtning tekislik bilan kesishish chizig‘ini yasashda berilgan topografik sirt va tekisliklarning son belgilari bir xil bo‘lgan gorizontal chiziqlarning kesishish nuqtalari yasalib, tartib bilan tutashtiriladi. Har qanday topografik sirtning tekislik bilan kesishishi, birinchi navbatda, gori- zontalda nuqtalarni belgilash orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun sirtlarning ke- sishish chizig‘i gorizontal kesishish nuqtalarini bir xil belgilar bilan aniqlash orqali qurilishi mumkin. Qiyalik masshtabi bilan berilgan tekislikning topografik yuzasi bi- lan kesishish chizig‘i ko‘rsatilgan (1-shakl). Qiyaligi masshtabi bir xil bo‘lgan nuqtalar orqali gorizontal ravishda topografik sirtning tegishli gorizontallari bilan kesishgun- cha chiziladi. Ushbu nuqtalar orqali kesishish chizig‘i o‘tadi. STARS International University 27 1- shakl. 1- jadval. Variantlar 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Qurilish turi А Б В Г А Б В Г А Б Meridian С СЗ С С СВ СЗ СЗ СЗ СЗ СВ chizig‘i 0° 15° 0° 0° 15° 30° 15° 30° 30° 15° qazish 1:1 1:1 1:1,5 1:1 1:1,5 1:1 1:1 1:1,5 2:3 1:1 To‘kish 2:3 1:1,5 1:1 2:3 1:1,5 2:3 1:1,5 1:1 1:1 2:3 Yo‘lka 1:6 1:6 1:4 1:5 1:6 1:4 1:6 1:4 1:5 1:5 Yerosti inshootlari va uchastkasining o‘lchamlari metrlarda berilgan (1- jadvalda). Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 28 2-shakl. Yer tuzilishi rejalari. 3-shakl. Yer rejasi. Grafik ishlarni bajarish tartibi. “Sonli belgilar bilan proyeksiyalar”. 1. Berilgan jadvaldan variant tanlang. A3 formatida (297x420) gorizontal ravishda joylashtiring. 2. Ushbu ishning ko‘lami 1:200. 3. Formatning chap tomonida yerning topografik xaritasini chizish uchun (2-shakl) hajmi 200x200 mm. Bunday holda topografik yuzaning egri gorizontal chiziqlarini STARS International University 29 chizmachilik vazifasidan aniq o‘tkazish uchun o‘n metrli kvadratlarga e’tibor qarat- ish kerak. Shuni yodda tutish kerakki, padni kiritish nuqtasi xaritadagi bir xil nuqtaga to‘g‘ri kelishi kerak; asosiy meridiandan burilish burchagi mavjud bo‘lsa, qurilish obyektini ma’lum bir nuqta atrofida to‘g‘ri yo‘nalishda aylantiring. Masalan, agar vazifa varian- tida sz 15 burchagi ko‘rsatilgan bo‘lsa, obyekt soat sohasi farqli o‘laroq 15 darajaga aylanadi. 4-shakl. 5. Varaqning o‘ng yuqori qismida chiziq, tepalik va yo‘lning qiyaliklari ko‘rsatila- di. Buning uchun ish hajmiga ko‘ra biz kvadrat 5 mm. yon hajmi bilan keng ko‘lamli panjarada foydalanamiz (4-shakl). Qiyalik masshtabi. 5-shakl. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 30 Barcha uchta grafika boshida mos yozuvlar nuqtasiga ega. Jadvallarni tuzish uchun nishab formulasidagi birinchi raqam ortiqcha, ikkinchisi esa garovga qo‘yil- ganligini esdan chiqarmaslik kerak. Nishab grafikasi chiziqlarini qurgandan so‘ng, ularni ish hajmiga olib borish va qurilish jarayonida foydalanish uchun bitta chiziqda yotishini aniqlash kerak. 6. Nolinchi ish chizig‘i (0-gorizontal) va chegara nuqtalarini aniqlaymiz. Nolin- chi ish chizig‘ining o‘ng tomonidan tuproq kavlab olinadi va chap tomoniga tuproq to‘kiladi. 7. A va B nuqtalaridan chuqurchalar va tepaliklar uchun maydonchaning che- garasiga perpendikulyar bo‘lgan chiziqlar chiziladi. Agar nuqta aylanada yotsa, u holda tushish shkalasi chizig‘i radial ravishda (yoyning markaziga qarab) amalga oshiriladi. 8. Tushish shkalasi chiziqlarini tegishli