Содержательная суть понятия налоговой нагрузки в экономике

Аннотация

The article provides a theoretical and practical study of the content of the tax burden, the problems of its determination in the economy, the views of domestic and foreign scientists on determining the optimal level of the tax burden, and also formulates scientific conclusions and recommendations. Keywords: tax burden, optimal tax burden, tax rates, tax liabilities, tax relations. 1. Кириш. Иқтисодиётда солиқ юки тушунчасининг ғоявий мазмуни ҳақида сўз юритишга тўғри келганида шу нарсани эътироф этишимиз лозимки, бу илмий тушунчанинг турли хилдаги таърифи, шунингдек, миқдор кўрсаткичлари асосида ифодалашга нисбатан турли хил ёндашувлар мавжуд. Солиқ юкининг турли хил жиҳатларига алоқадор масалаларнинг назарий ҳамда амалий ечимини излашга иқтисодчи олимлар ҳам катта ҳисса қўшишган. Солиқ юкининг оптимал ҳажмини аниқлаш ҳамда солиқ юкининг иқтисодий жараёнларга кўрсатадиган таъсирини ўрганиш борасида кўп илмий тадқиқотлар олиб борилган. 2. Адабиётлар шарҳи. Солиқ юки ҳамда унинг иқтисодий тизимга кўрсатадиган босимининг миқдорий жиҳатларини илмий таҳлил қилган илк тадқиқотчилардан бири Ф.Юсти солиқ юки тушунчасининг макродаражадаги иқтисодий мазмунини шундай таърифлайди: “солиқ юки бу давлат бюджети билан миллий даромад ўртасидаги ўзига хос нисбат ифодасидир” (Пансков, 2005). Брауэрнинг фикрича, солиққа тортиш оғирлиги моҳият-мазмунига кўра “давлат томонидан жамият аъзолари ҳамда хўжалик юритувчи субъектлар зиммасига юкланадиган ўзига хос оғирлик бўлиб, бу юкламанинг амал қилиш хусусияти бир томондан, юридик ёки жисмоний шахсга юклатилган оғирлик билан солиқ тўловчининг тўловга лаёқатлилиги ўртасидаги муносабат сифатида, иккинчи томондан эса, давлат томонидан ишлаб чиқаришга юклатиладиган солиқ мажбурияти билан ишлаб чиқаришнинг ўз зиммасидаги мажбуриятни кўтара олиш (бошқа субъект ёки объектга ўтказа олиш, гарчи бу солиқ ишлаб чиқариш сарф-харажатларининг таркибий элементларидан бири бўлса) хусусияти билан характерланади” (Вылкова, Романовский, 2004). Давлат бюджети билан миллий даромадларнинг солиштирма ҳажми ўртасидаги ўзаро нисбат масалаларига бағишланган илмий изланишларни умумлаштириб ўрганиб 250 www.economyjournal.uz чиққан Вагнер қуйидагича хулоса чиқаради: “давлат тизими томонидан фуқаролар ва хўжалик юритувчи субъектларга тақдим этиладиган алоҳида турдаги хизматлари иқтисодий жиҳатдан қанчалик қимматли бўлса, бу хизматлар пировардида ишлаб чиқариш кучларининг ривожланишига қанчалик қулайлик яратиб берса, абсолют даражадаги эркин миллий даромад қиймати, яъни, жамият аъзоларининг энг муҳим ҳаётий эҳтиёжлари қондирилганидан кейин қоладиган соф даромад ҳажми қанчалик катта бўлса, ва ниҳоят, давлат ихтиёрида қоладиган соф даромаднинг асосий қисми ундириладиган солиқлар ҳисобидан эмас, балки давлат тасарруфидаги корхоналарнинг хўжалик фаолияти эвазига олинган бўлса, давлат томонидан сарфланиши мумкин бўлган абсолют нисбатдаги пул маблағларининг ҳажми шунчалик катта бўлади” (Пушкарёва, 1996). ХХ асрнинг бошларида Кун (1913) шундай фикрни илгари суради: “ҳар қандай солиқнинг молиявий самараси қуйидаги икки хил омилнинг таъсири билан белгиланади: биринчидан, солиқ бирлигининг умумий солиқларга нисбатан белгиланадиган ҳажми билан, иккинчидан, солиқ тўловчи субъектларнинг умумий сони билан”. Шунингдек, Витте муҳокама қилинаётган масалалар юзасидан ўз фикр- мулоҳазаларини билдирар экан, шундай деб таъкидлайди: “давлат тизими ўзининг ижтимоий мавқеига ва унинг зиммасига юклатиладиган функционал вазифаларнинг хусусиятига кўра хусусий шахслар мол-мулкининг бир қисмини турли хилдаги мажбурий тўловларни жорий этиш йўли билан эгасидан бегоналаштириб ўзлаштириб олиш ҳуқуқидан фойдаланишга ҳақли бўлар экан, ўзининг солиқ сиёсатини юргизиш давомида этика ва иқтисодиёт доирасида қарор топган муайян устувор принципларга таяниши лозим, акс ҳолда адолат тантанаси сўниб, давлатчиликнинг асл мазмун- моҳияти зил кетиб қолади” (Пушкарёва, 2004). Давлат солиқларни жорий этиш ҳуқуқидан жуда оқилона ва эҳтиёткорлик билан фойдаланиши лозим, акс ҳолда ҳаддан ортиқ даражадаги солиқ юки пировардида иқтисодиётнинг ривожланишини тўхтатиб қўйиши, аҳолининг эса қашшоқланиб қолишига олиб келиши мумкин. Тургенев (1937) фикрига қараганда, солиқ мажбурияти одилона ва рационал бўлишлиги учун нима қилиниши ҳақида фикр-мулоҳаза юритар экан шундай дейди: “давлат мажбурий тўловларни шундай миқдорларда олиши лозимки, солиқ тарзида ундирилган маблағлар чинакам давлат эҳтиёжлари учун етарлича бўлсин, аммо ўлпон солиш ҳуқуқидан меъёридан ортиқ даражада фойдаланиш халқнинг турмуш даражасига зиён етказиб қўяди”. Гензель ва бошқалар (1928) солиқ мажбурияти оғирлигининг асосини ташкил этувчи иккита муҳим элементни ифодалаб шундай фикр билдиради: “бир томондан бу бевосита солиқ юки бўлса, иккинчи томондан, солиқ юки туфайли халқ хўжалиги тизимида кузатиладиган кучли босим таъсири оқибатидир”. Бу ўринда Шмелев солиқ юки ҳақида гапирганида “давлат томонидан жамият аъзоларининг зиммасига юклатиладиган солиқ тўлаш мажбуриятини”, солиқ юкининг оғирлиги ҳақида