Англия во внутренней политике и международных отношениях Афганистана во второй половине XIX в.

Аннотация

This article describes the internal and foreign policy of Afghanistan in the second half of the XIX century, the difficult socio-political situation of the country after the First Anglo-Afghan War, the political relations between England and Afghanistan and various negotiations between them, the attempts of Dust Mohammed, who returned to power, to pursue a policy of unification of the country, his desire from the very beginning to begin all political actions to transform Afghanistan into a centralized state, the restructuring of power and its reform., highlights the fact, that the consequences of several years of fierce war led to numerous human casualties and seriously undermined the economic life of the country, Sher Alikhan, who came to power after Dust Mohammed, he tried to establish peace and tranquility inside the country, that he carried out extensive reforms inside the country. Keywords and expressions: Afghanistan, Wakhan, Kafiristan, A.E.Snesarev, B.L.Tageev, D.V.Potyata, Gerirod, Khazars, Sher Alixan, England. Кириш. Марказий Осиё муҳим геополитик минтақа ҳисобланиб, Афғо- нистон бўлса унинг асосий стратегик нуқтасини эгаллаган эди. Лекин бу даврда минтақага икки йирик мустамлакачи давлат тобора яқинлашиб келмоқда эди. Бири шимолдан, бир неча асрлардан бери Марказий Осиё давлатлари билан ўзаро сиёсий ва иқтисодий алоқаларга эга бўлган, бу даврга келиб Марказий Осиёнинг шимолий ҳудудлари устидан ўз ҳукмронлигини қарор топтириб бўлган Россия бўлса, иккинчиси эса жанубдан, Ҳиндистон субконтинентида ўз устуворлигини ўрнатган ва тизимли равишда шимолга қараб силжиб бораётган Англия эди. Шубҳасиз бу икки мустамлакачи давлат ҳам янги бозорларга, хом- ашё манбаларига, қолаверса стратегик қулай ҳудудларга эга бўлиш учун минтақани ўз таъсирига олиш ва ўз ҳукмронлигини ўрнатиш мақсадига эришишга ҳаракат қилишарди. Шу боисдан бу ўлка борасида инглиз-рус рақобати вужудга келди ва у бутун XIX аср халқаро муносабатлар тизимининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолди. Инглиз-рус мухолифлиги кейинчалик “Катта ўйин” деб аталган янги номга эга бўлди. Англиянинг ташқи тажовузкор сиёсатининг устувор мақсадига айланган Афғонистон масаласи инглиз-афғон урушларини келтириб чиқарди. Биринчи инглиз-афғон урушидан сўнг Афғонистон мамлакат сифатида тарқоқ ҳолга келиб, бунинг натижасида мамлакат ичкарисида кучли иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий бўҳрон бошланди. Урушдан сўнг Афғонистон амирлигининг бош устивор вазифаси мамлакатни бирлаштириш ва сиёсий, иқтисодий ислоҳотлар ўтказишдан иборат эди. Мақсад ва вазифа: Ушбу ҳудудда олиб борилган кўплаб тарихий тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Афғонистон қадимдан Марказий Осиёни Ҳиндистон ва Эрон билан ўзаро бир-бирига боғлайдиган кўприк вазифасини бажарган. Ушбу омил ҳудуд учун долзарб аҳамият касб этиб, империя- ларнинг диққатини ўзига жалб этарди. Афғонистонга, айниқса, XIX асрнинг иккинчи ярмида Россия ва Британиянинг геополитик нуқтаи назардан қизи- қиши кучайди. Бунга сабаб сифатида Британия колонияси бўлган Ҳиндис- тоннинг Афғонистон билан чегарадош эканлиги бўлса, Россия империяси таъсиридаги Ўрта Осиё жанубий ҳудудларининг ҳам Афғонистон шимоли 146 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 билан қўшни эканлиги эди. Афғонистон минтақаси ер ости ва усти бойликларидан ҳам кўра, унинг муҳим стратегик нуқтада жойлашганлиги ушбу империяларнинг диққат эътиборини тортарди. Шу мақсадда Британия ва Россия ушбу ҳудудни ўрганиш учун кўплаб тадқиқотчиларни жўнат- ганлиги, юборилган тадқиқотчилар мамлакатда турли-хил ниқоблар остида ҳаракат қилганлиги, уларнинг Афғонистоннинг сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий аҳволи билан боғлиқ тадқиқотларини тўплаш ва қиёсий таҳлил қилишдан иборат эди. Натижалар ва мулоҳаза: Британия мустамлака сиёсатини олиб берувчи ҳукмрон доира вакиллари Панжоб аннекция қилинганидан кейинги дастлабки йилларда янги босиб олинган ҳудудларда яшайдиган урушқоқ халқлар ва қабилалар устидан ўз назоратларини ва тинчликни мустаҳкамлаш учун катта куч сарфлади ва шунинг учун ҳам дарҳол шимолга қараб босқинчилик сиёсатини давом эттириш имконияти бўлмади. Ҳиндистондаги халқаро вазият ва аҳвол инглиз дипломатиясининг Дўст Муҳаммад билан яқин алоқалар ўрнатишга мажбур этди. Аслида эса Британия ҳукмрон доиралари учун устувор вазифа Дўст Муҳаммад ҳукуматининг ташқи сиёсати устидан назорат ўрнатиш, Афғонистон ва унинг амиридан Эронга қарши иттифоқчи сифатида фойдаланиш ва Ўрта Шарқда рус сиёсатига қарши ошкора ва яширин курашда қурол сифатида фойдаланишни мақсад қилган эдилар. Шунинг учун ҳам инглизлар Амирни бир неча йил давомида пул ва қурол аслаҳа билан қўллаб- қувватлаб турганлар. Инглиз мустамлакачилик сиёсатини олиб борувчи ҳукмрон доира етакчиларининг мақсадларидан яна бири Дўст Муҳаммад билан муносабатларни яхшилаш орқали Марказий Осиё хонликларига кириб бориш учун қулай шарт-шароитлар яратиш эди1. Ўз навбатида Дўст Муҳаммад ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаш ва Афғонистонни бирлаштириш учун Ост-Индия компанияси билан муносабатларини тартибга солди. Биринчи навбатда Дўст М