Персидские аннотированные словари и родственные языковые единицы в них (на основе «Гияс-уль-луг'от»)

Аннотация

In this article the question discusses the Turkic words that form the homonymous relations which have become interchangeable units within the languages of Arabic and Persian in Persian explanatory dictionaries, which were created before the XIX century AD. Besides, it is provided some information about different types of manifestations of homonyms. Keywords and expressions: explanatory dictionary, dictionary entry, homonymy, homomorph, homophone, homograph. Тилимиз тарихини ўрганишда аждодлари- дин Муҳаммад Бобур ва бобурийлар суло- миз қолдирган бой маънавий-маърифий ме- ласи вакиллари ўз ватанидан йироқда яшаш- росларимиздан бўлган қадимий луғатларнинг ларига қарамай, она тилларини сақлаб қо- ўрни беқиёс. Луғатчилигимиз ўзининг узоқ лиш мақсадида астойдил ҳаракат қилганлар. тарихи ва бой анъанасига эга. Луғатшунослик Бу эса, Ҳиндистонда эски ўзбек тили ва ада- тарихига назар ташланар экан, уларни яратиш- биётига бўлган ижобий муносабат юзага да муайян мақсадлардан келиб чиқиб иш келганлигини кўрсатди. Ўша давр ижтимоий кўрилгани маълум бўлади. Шу туфайли, кўп- ҳаётида форс, араб, ҳинд сўзлари билан бир лаб оригинал, бири иккинчисини такрорламай- қаторда туркий сўзлардан ҳам фаол фойда- диган муҳим аҳамиятга молик луғатлар яратил- ланиб келинган. Бунга сабаб халқ ҳаётидаги ган. Луғатлар ўз даврига хос халқлар ўртасида- ва ҳарбий ишга оид кўпгина асбоблар, ту- ги моддий, маънавий муносабатларни акс шунчалар, урф-одатни англатадиган сўзлар- эттирувчи асосий манбадир. Маълумки, Ўрта нинг туркий эканлиги эди. Бобур Мирзо ва Осиё халқлари узоқ асрлар мобайнида Ҳиндис- унинг атрофидаги турли тоифага мансуб тон халқлари билан яқин муносабатда бўлиб шахслар, уларнинг авлодлари Ҳиндистонда келган. Бу муносабатлар замирида бир қанча бундай сўзларни қўллашда фаоллик кўрсат- луғатлар юзага келган. ганлар. Натижада туркий сўз ва терминлар Ҳиндистонда тил бойликларини намойиш Ҳиндистондаги алоқа-аралашув, яъни халқ этадиган, сўзлар ганжинаси шарҳи ва изоҳ- тилига сингиб кетган. Бу эса луғатлар тузиш ларидан иборат бўлган Бобур ва бобурийлар жараёнида туркий сўзларни ҳам инобатга сулоласи билан бевосита боғлиқ беҳисоб та- олишни тақозо этарди. Жумладан, мисол та- рихий изоҳли луғатлар яратилди. Заҳирид- риқасида Рой Текчанди Баҳорнинг “Баҳори 23 SHARQ M ASH’ALI А жам”, Ҳусайни Вафоийнинг “Фарҳангно- нинг асарларида, айниқса “Муҳокамат-ул-луға- ма”, Сирожиддин Алихони Орзунинг “Чароғи тайн”да туркий тилни форс тили билан қиёслаб, ҳидоят” ва “Сирож-ул-луғот”, “Луғоти унинг форс тилидан қолишмаслигини, ҳатто, турки”, Ҳусайни Инжунинг “Фарҳанги Жа- ўрни келганда, унинг устунлигини мисоллар ҳонгири”, Муҳаммад Лоднинг “Муайид-ул- таҳлили асосида кўрсатиб берди. Шу даврда фузало”, Муҳаммад Ҳусайнининг “Бурҳони яшаган Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483- қотеъ”, Мулло Абдуррашиднинг “Мунтахаб- 1530) ҳам эски ўзбек тилида асарлар яратиб, ул-луғот”, Муҳаммад Ғиёсуддиннинг “Ғиёс- ўзбек тили ва адабиёти тарихида катта из қол- ул-луғот” каби луғатларни келтириш мумкин. дирди. XVI аср бошларида Бобур Ҳиндистонни Бобур ва бобурийлар Ҳиндистонда 100 дан забт этди. Туркий халқлар у ерда ўз тили ва ортиқ луғат ва асарлар яратиб, эски ўзбек маданиятини тарқата бошладилар. Бу эса ўз нав- тилининг ривожланиши, тараққиётига катта батида Ҳиндистонда асосий алоқа қуроли бўл- ҳисса қўшдилар. Бобурнинг эски ўзбек тили- ган форс тилига ўз таъсирини ўтказди. Аниқ- да яратган асарлари (“ Бобурнома”, “Ҳинд роғи, форс тили таркибига туркий сўз ҳамда девони” шеърий тўплами ва ҳ.) фикримиз- терминларнинг кириб келишига сабаб бўлди2. нинг далилидир. ХIХ асрга қадар яратилган Проф. С.Азимжонованинг таъкидлашича, беҳисоб лексикографик манбалар ичида Му- Бобур ҳамда кейинчалик Ҳумоюн саройида- ҳаммад Ғиёсуддиннинг “Ғиёс-ул-луғот”и ўз ги Бухоро, Самарқанд ва Тошкентдан келган даврининг машҳур асари бўлиб, гарчи Ҳин- баъзи шоирлар ўз асарларини эски ўзбек ти- дистонда форс тилида яратилган бўлса-да, лида яратдилар. Бобурнинг ўғиллари: Ҳумо- унда араб, форс, ҳинд ва юнон сўзлари билан юн Мирзо (1530-1556 йилларда ҳукмронлик бир қаторда ижтимоий ҳаётнинг барча соҳа- қилган) ва Комрон Мирзолар (1556-1562) ларига тегишли бўлган кўплаб туркий сўзлар ҳам туркий тилда ижод қилганлар. Ҳумоюн ҳам мавжуд (улар 1000 га яқин). ва Комронлар туркий тил, яъни эски ўзбек Ушбу луғатнинг муаллифи Муҳаммад тилини сақлаб қолишга ҳаракат қилдилар3 . Ғиёсуддин мадраса мударриси бўлган. Олим Аммо Бобурнинг эвараси Акбаршоҳ (1556- 14 йил тинимсиз меҳнати натижасида 1242 1605) эски ўзбек тилини иккинчи адабий тил йил ҳижрий (1827 мелодий)да Ҳиндистонда сифатида сақлаб қолишга интилмади. Нати- “Ғиёс-ул-луғот” асарини яратди. “Ғиёс-ул- жада барча давлат ишлари ва иш юритиш луғот” 17537 луғат мақоласини ўз ичига ол- ҳужжатлари форс-тожик тилида олиб борил- ган форсий изоҳли луғатдир. “Ғиёс-ул-лу- ди. Акбаршоҳ даврида эски ўзбек тилида ғот” бир неча бор Ҳиндистонда, Тошкент ва битилган “Бобурнома” ва бошқа тарихий Когонда ҳам нашр қилинган. асарлар форс тилига таржима қилинди. Маълумки, эски