Спряжение слабых глаголов в арабском языке

Аннотация

This article analyzes the phonetic changes of verbs with "weak" letters in the Arabic language, the expression of this phenomenon in written speech. It is also studied the coverage of the topic of "weak" letter verbs in the scientific works of classical and modern Arabic and Uzbek grammar scholars. It is based on the goal of language learners to develop the skills to apply the "weak" letter verbs in different places. Methods of description, comparison, analysis, component analysis were used in the study. In Arabic grammar, the letters “alif –ا ”, “vav – و ” and “ya – ي ” are called "ة لَّعِ فُورُحُ" – weak letters, and verbs with weak letters are called weak verbs. The two letters “vav – و ” and “ya – ي ” are also used to denote semi-vowel sounds. The fact that the letters “vav – و ” and "ya - ي " fall in many places or are replaced by one another (usually the alphabet) is caused by three different changes: kalb (exchange), taskin (turn into a closed joint), hazf (dropping out the letter). Given that "weak" letter verbs play an important role in the lexicon of the Arabic language, it is important for language learners to develop the skills to use such verbs correctly in practice and in the use of dictionary books. On the basis of his works, an in-depth and comprehensive study of the examples of classical and modern literature remains an important issue. Keywords and expressions: Arabic language, defective letters, diseased letters, “weak” letters, empty sound combinations, “weak” alphabetic verbs, factors causing phonetic changes in "weak" alphabetic verbs. Кириш. Жаҳон аренасида ўз ўрнига эга бўлишга интилаётган юртимиз таълим тизимининг халқаро миқёсда интеграциялашуви ва рақобатбардош- лигини таъминлаш хорижий тилларни мукаммал ўрганишни талаб қилмоқда. Қолаверса, маънавиятимиз тарихига оид бўлган илмий ва адабий асарларнинг аксарияти араб тилида битилган бўлиб, араб ёзуви ва тилини ўрганиш тарихий манбалар билан танишиш, улардан илмий ва амалий мақ- садларда фойдаланиш, тарих, тил ва адабиёт сингари фанлар бўйича илмий тадқиқотлар олиб бориш ҳамда ҳозирги авлодни ижобий анъаналар асосида тарбиялашда муҳим аҳамият касб этади. Мақсад ва вазифа. Араб тилини ўрганиш учун, аввало, шу тилнинг назарий асосларини ўрганиш керак бўлади. Демак, “заиф” ҳарфли феъллар иштирок этган феъллар араб тили лексикасида катта ўринга эгалигини эъти- борга олсак, тил ўрганувчиларнинг “муътал” - “заиф” ҳарфли феълларни турли замонларда тўғри туслай олиш малакасини ҳосил қилиш асосий мақ- садимиз ҳисобланади. “Заиф” ҳарфли феълларни ёд олиш баробарида унинг ҳосила бобларини, масдар, сифатдош ва бошқа отларни амалиётда тўғри қўллай олиш ва луғат китобларидан фойдаланишда “заиф” ҳарфлар иштирок этган сўзларни осон- 71 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 лик билан ажратиш қобилиятини ҳосил қилиш ўз олдимизга қўйган вазифа- лардандир. Тадқиқот объекти. Классик ва замонавий адабиёт намуналари. Тадқиқот усуллари. Ишда тавсифлаш, қиёслаш, анализ, компонент таҳлил усулларидан фойдаланилди. Амалий аҳамияти. Ўқув курслари бўйича маъруза матнлари, дарслик ва қўлланмалар тузишда материал сифатида фойдаланиш мумкин. Қўлланиш соҳаси. Филология йўналишидаги мутахассислик фанлари. Маълумки, араб алифбосида жами 28 ҳарф бўлиб, уларнинг 25 таси ундош товушларни ифодаласа, қолган 3 таси - “алиф - ا ”, вав - و ” ҳамда “йа - ي ” ҳарфларидан чўзиқ унли товушларни ифодалашда фойдаланилади. Бундан ташқари, “و ” ҳамда “ي ” ҳарфлари ярим унли товушларни ҳам ифодалайди. “ا” ҳарфи эса ёлғиз ўзи ҳеч қандай товушни билдирмайди. Асосан, “а:” чўзиқ унли товушини ифодалашдан ташқари турли ҳаракат ва белгиларга “курси”-таглик вазифасида ҳамда фойдаланилади.1 “و” ва “ي” ҳарфлари талаффузда дамма ва касра каби оғир ҳаракатларни кўтара олмайди ва кўп жойларда тушиб қолади ёки бири бошқасига (кўпинча алифга) алмашади. Масалан, عَ َيَب - عَ اَب , عْ ِيبَْي مْ َل - عْ ِبَي مْ َل каби. Араб тили грамматикасида бу учта ҳарф - “ا” , “و” ҳамда “ي” ҳарфлари "ة َّلعِ فُ ورُ حُ " - иллатли ҳарфлар ёки заиф ҳарфлар, заиф ҳарфлар иштирок этган феъллар эса заиф феъллар деб аталади.2 Бундай (заиф ҳарфли) феълларга хос жиҳат шундан иборатки, касал ҳарфлар ўз атрофидаги унлилар таъсирида ўзгариб кетиши, ҳатто тушиб қолиши ҳам мумкин. Чунки “вав” ва “йа” сингари касал ҳарфлар тўлақонли ундош бўлмай, ундош ва унли ўртасидаги бир товушдирлар. Иллатли “вав” ва “йа” товушларига таъсир кўрсатувчи унлилар ичида энг кучлиси “а” унлиси, ундан кейин “и” ва ниҳоят “у” унлиси туради.3 Араб тилида заиф (иллатли) феъллар феьл сўз туркумининг катта қис- мини ташкил этади. Уларнинг ўзагидаги “و” ҳамда “ي” бўш ундошлари қисқа унлилар билан сўзда мустаҳкам бўлмаган, бўш товуш бирикмаларини ҳосил қилади. Бу ҳолатни феълларни турли замонларда туслашда, уларнинг ҳосила бобларини, масдар, сифатдош ва бошқа отларни ҳосил қилишда кўрамиз. Натижада турли-туман фонетик ўзгаришлар рўй беради. Қуйидаги араб матбуотидан олинган иқтибосда бу ҳодисанинг ёзма нутқда ифодала- нишини кўриш