Восток в персидских номах Монтескье художественно-философская интерпретация мотива

Аннотация

This article explores the deep philosophical content of the "Persian Letters" by Charles Louis Montesquieu, one of the first representatives of the French Enlightenment, in which the Persian view allows a two-sided approach, which means that the reflection of the realities of the French is uniquely repeated in the Persians.Montesquieu's Persian view of the political system in which a person lives, and vice versa, remote observation of society's attitude towards a person is analyzed through the genre of a parable, decentralized observation, characteristic view, humorous critical views. The article deals with the problem of cultural barriers as a communicative activity of representatives of two different cultural associations, emphasizing the importance of cultural factors in the translation process and the translation of cultures, not languages, according to the cultural and ethnographic concept of translation. In the text of the translation, the specificity of the interaction of language and culture is reflected in the diversity of the “worldview”. One of the main criteria for literary translation is the preservation of the individual style of the author of the work. From the point of view of translation standards, it is natural that the translator has difficulty in understanding a fragment of a literary text. From this point of view, it is difficult to achieve an adequate translation without a reflective understanding of the content of the original in the translation of a philosophical work that differs in style and period of writing. The importance of observing the functional and methodological norms of the content of the text in order to achieve the adequacy of the stylistic figures used in the work to the target language is investigated. 15 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 Keywords and expressions: Persian view, characteristic view, French enlightenment, world and man, spirit and soul, language of translation, original text, stylistic figure. Кириш. Шарқ маданияти ва фалсафий қарашларни акс эттирган Монтеське қаламига мансуб “Форс номлари” асарининг француз тилидан ўзбек тилига таржимаси Р.Қиличев (1-43-мактублар), Ҳ.Орзуқулов (43-48-мактублар), Ш.Миноваров (85-161-мактублар) ҳамкорлигида 1999 йил Франция Республи- касининг Тошкентдаги элчихонаси иштироки ва кўмагида таржима қилинган. Француз маърифатпарварлиги илк намояндаларидан бири Шарль Луи Монтескьенинг “Форс номалари” (1721)1 асари инсон ички энергиясини, руҳи ва қалбини ҳаракатга келтирувчи “дунё ва инсон” ҳақида ҳамда унда ўзининг иштироки хусусида беихтиёр мушоҳада этишга чорлаши билан ўз замонаси ва бугунги жамиятимиз учун ҳам жуда муҳим аҳамият касб этади. Жан Жак Руссо “Тенгсизликнинг келиб чиқиши ҳақидаги мулоҳазалар номли нутқида “ваҳшиёна” жамиятлар тўғрисида фикр юритади”2. Бундай мулоҳазалар файласуф учун шу сингари жамият моделига тақлидан мушоҳада юритиш учун эмас, балки айни дамда ғарб жамиятининг ахлоқий таназзули ҳақида ўйлаб кўришга имкон беришини англатади. Гегель фалсафасига кўра, инсоннинг ўзини четдан кузатиши “ўзлигини англаш” демакдир. Ҳаётнинг фалсафий қоидалари оқимида яшаётган инсон, айниқса, Монтескье “Форс номалари” асаридаги персонажларига “Қандай қилиб ўз- лигини тушунишига имкон беради?” деган савол туғилиши табиий. Унинг асарини ўқиган ўқувчида “ёт” ва “мен” тушунчалари орқали қарама-қарши- лик муносабатлари шаклланиши ўқувчини олис масофадан туриб ҳаёт, жамият ҳақида беихтиёр фикрлашга ундайди. Масофадан кузатиш, биринчи навбатда, Форсийнинг қарашлари, Ўзбек ва Риканинг дўстларига Европага қилган саёҳатлари хусусида гапириб бераётиб, жамиятда кечадиган воқеа- ларга нисбатан муносабатини ифода этиши билан боғлиқ. Адиб ўқувчини асар сюжетида воқеаларнинг ўзаро боғланишини эътибордан қочирмасликка ундайди. Бу боғлиқлик, биринчидан, Ўзбекнинг ҳарамида қолган хотинлари ва уларнинг қўзғолони билан, иккинчидан Франция ва Европа давлатларида XVIII асрда рўй берган реал воқеаларга танқидий муносабат ифодаланиши билан алоқадор. Ёзувчи замонавий жамиятни мукаммаллаштириш учун ўз позицияси нуқтаи назаридан воқеалар сюжети орқали ўқувчини жамиятга танқидий муносабатини ўйлаб кўришга енгил юмор билан йўналтиради. “Форс номалари”да Форсий нигоҳи икки томонлама ҳаракатни амалга оширишга имкон беради, яъни французларда кечган реал воқелик акси ўзига хос тарзда форсларда ҳам такрорланади. Ҳақиқатан ҳам, макон ва ундаги маданий фарқларга масофадан нигоҳ ташлаш ғайритабиий туюлса-да, бу 1 Montesquieu Lettres persanes. ‒ Paris Editions Gallimard, 1966. ‒ Р.76. 2 https://philosophie.cegeptr.qc.ca/wp-content/documents/Discours-sur- lin%C3%A9galit%C3%A9-1754.pdf. 16 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 4 жараён бадиий адабиётда ахлоқий ва фалсафий мақсадни кўзлайди. Мон- тескье асарининг ўзига хослиги ундаги реал воқеликни содда гап тузилишли стилистик фигуралар муболаға, эпитет, парафразалар орқали берилиши ва сўз бирикмаларининг яширин маъноси йўқлиги фикрни очиқ-ойдин ифодаланишида нам