Исторический взгляд формирования институтов заочного образования и повышения квалификации учителей в Узбекистане

Аннотация

Ушбу мақола Ўзбекистонда ўқитувчилар тайёрлашнинг сиртқи ўқитиш йўналишини ташкил этилиши ва малака ошириш институтлари тизимини шаклланиш жараёнига бағишланган. Мақолада қўйилган масалалар архив манбалари ва илмий ва даврий нашр материаллари ёрдамида очиб берилди. Калит сўз ва иборалар: республика, маориф, мактаб, ўқитувчи, ўқувчи, ислоҳотлар, қарор 526 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Аннотация: данная статья посвящена организации направления заочной подготовки учителей в Узбекистане и процессу формирования системы учреждений повышения квалификации. Вопросы, поставленные в статье, были раскрыты с использованием архивных источников и материалов научных и периодических изданий. Ключевые слова и фразы: Республика, образование, школа, учитель, ученик, реформы, решение Annotation: this article is devoted to the organization of the direction of correspondence training of teachers in Uzbekistan and the process of forming a system of professional development institutions. The questions posed in the article were disclosed using archival sources and materials of scientific and periodicals. Key words and phrases: Republic, education, school, teacher, student, reforms, solution Асосий қисм: Ўзбекистонда сиртқи таълим ўз тарихига эга. Халқ таълими ходимларининг малака ошириш институти қошида 1934 йилда сиртқи Педагогика Институти, 1936 йилда эса сиртқи таълим берувчи Ўқитувчилар Институти эса очилди. Кейинчалик шу каби сиртқи факультетлар Самарқанд Давлат Университети, Ўзбекистон Давлат Университети қошида ташкил этилди. Уруш йилларида ўқитувчилар тайёрлашга катта эътибор қаратилди. 1943 йил СССР Министрлар Кенгаши томонидан "Сиртқи педагогик таълим олувчиларга қўшимча имтиёзлар бериш чора-тадбирлари ҳақида"ги қарор қабул қилинди [3:336]. Бу қарорга асосан сиртқи таълим олаётган ўқитувчиларга бир қатор имтиёзлар берилганди: улар мактабдан ташқари ишлардан озод қилинар, сессия пайтида йўлкира ҳақи тўламас, энг асосийси таълим учун ҳақ тўлашдан озод қилинар эди [2:123]. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги йилларда халқ хўжалигининг турли жабҳаларида мутахассис кадрлар етишмаслиги сабабли ўқув юртларида таълимни сиртқи шаклини янада ривожлантириш заруратини туғдирди. Ўқитувчиларни ишлаб, ўқиши учун шароит яратиш мақсадида 1946 йил апрелда қабул қилинган "Талабаларни сиртқи тайёрлаш" ҳақидаги қарор катта аҳамиятга эга бўлди. Ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда ўқиб, ўрганган билимларини амалиётда бевосита қўллаб бориш ва моддий томондан ўзи ва оиласини таъминлаш – сиртқи таълим олишнинг афзаллик томонларидан эди. 527 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана 1946-1950 йиллар оралиғида республиканинг педагогика институтларида 2200 та, Ўқитувчилар институтларида эса 7400 та, педагогика билим юртларида 10744 киши сиртдан ўқиши режалаштирилди. Республикада мавжуд педагогика йўналишидаги сиртқи факультетларда 1953 йилга келганда жами 11 минг киши таҳсил оларди. Аммо мамлакатда иқтисодий ҳолат оғирлиги сабабли талабалар орасида ўқишни ташлаб кетиш ҳолатлари кўп учради. 1945-1950 ўқув йилларида сиртқи йўналишда ўқиётганларнинг 20 фоизи ўқишни ташлаб кетган бўлса, 1950 йилдан сўнг бу кўрсаткич 6,5 фоизни ташкил этди. 1946 – 1971 йиллар ичида педагогика йўналишидаги ўқув юртларида жами 203169 нафар ўқитувчи тайёрланиб, улардан 72593 нафари, яъни 39 фоизи сиртқи йўналишларда битирди [2. 130]. Республикадаги педагоглар тайёрловчи ўқув юртларининг 1951- 1952 ўқув йили учун қабул режаси:[10. 25] 1-жадвал Вилоятлар Педагогика Ўқитувчилар Педагогика Сиртқи ўқиш билим юртлари институти институтлари Жами Қабул Жам Қабул Жами Қабул Жами Қабул и Андижон 615 125 733 100 - - 1348 225 Бухоро 466 100 926 200 524 50 1016 350 Қашқадарё 914 125 - - - - 914 125 Наманган 622 125 500 100 - - 1132 225 Самарқанд 1407 375 849 100 - - 2256 375 Сурхондарё 486 125 - - - - 486 125 Тошкент 942 175 - - - - 942 175 Тошкент ш - - 1228 200 1719 250 3047 450 Фарғона 894 150 760 150 781 100 2535 400 Хоразм 308 75 695 100 - - 1003 175 ҚАССР 357 125 383 50 152 50 892 225 Жами 7021 1400 6171 1000 3276 450 16471 2850 Юқоридаги жадвалдан сиртқи йўналишга қабул квоталари устунлиги кўриниб турибди. 1959 йил СССР Министрлар Совети томонидан қабул қилинган “Ўрта ва ишчи мактабларида сиртқи таълим олаётганларнинг қисқартирилган иш куни ва қисқартирилган меҳнат ҳафтаси ҳақида”ги қарорига асосан битириш имтиҳонларини топшириш учун иш ҳақи сақланган ҳолда 8 кунлик таътил бериш белгилаб қўйилди [9:14]. Имтиҳонларни топшириш вақтида иш ҳақи сақланган ҳолда таътил бериш ҳақида қарор 528 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана қабул қилинди. Юқоридаги қарорга қўшимча тарзда 1962 йил 8 февралда Ўзбекистон Республикаси Министрлар Кенгашининг “Умумтаълим мактабларининг сиртқи ва кечки таълим олаётган ўқитувчиларига қўшимча таътил бериш” ҳақидаги қарори қабул қилинди. Эндиликда ўқитувчилар учун ўқиш учун таътилни мавсумий тарзда бериш кўзда тутилди