Освещение проблем в аграрной сфере Узбекистана в периодической печати в годы реконструкции

Аннотация

Мазкур мақолада Қайта қуриш йилларида Ўзбекистонда аграр соҳадаги йилар мобайнида совет иқтисодий модели асосида олиб борилган сиёсат ва унинг салбий оқибатлари, соҳадаги муаммолар ва уларни келтириб чиқарган омиллар ҳамда аграр соҳадаги мавжуд муаммоларни даврий матбуот саҳифаларида ёритиш масалалари очиб берилган. Калит сўз ва иборалар: Қайта қуриш, аграр, қишлоқ хўжалиги, экстенсив, интенсив, даврий матбуот, ресурс, озиқ-овқат. Аннотация: В данной статье в годы реконструкции в Узбекистане проводится политика, проводимая в аграрной сфере на основе советской экономической модели и ее негативные последствия, проблемы в отрасли, факторы их вызвавшие, а так же вопросы освещения, выявлены актуальные проблемы в аграрной сфере на страницах периодической печати. Ключевые слова и фразы: Перестройка, аграрная, сельскохозяйственная, экстенсивная, интенсивная, периодическая печать, ресурсная, продовольственная. Annotation: In this article, during the years of reconstruction in Uzbekistan, the policy pursued in the agrarian sector on the basis of the Soviet economic model and its negative consequences, problems in the industry and the factors that caused them, as well as issues of coverage identified urgent problems in the agrarian sector on the pages of the periodical press Key words and phrases: perestroika, agrarian, agricultural, extensive, intensive, periodicals, resource, food. Қайта қуриш йилларида жамият ҳаётининг барча жабҳалари қатори аграр соҳадаги камчиликларни бартараф этиш ва тармоқ фаолиятини тубдан такомиллаштириш қаратилган кўплаб вазифалар белгиланди. Чунки, ХХ асрнинг 80-йиллари ўрталари келиб қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳам қатор муаммолар тўпланиб қолган эди. Шундан келиб чиққан ҳолда, КПСС 412 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Марказий Комитети 1985 йил октябр Пленумини мақуллаган СССРни иқтисодий ва социал ривожлантиришнинг 1986-1990 йилларга хамда 2000 йилгача мўлжалланган асосий йўналишлари лойихасида халқ хўжалигини бошқаришни такомиллаштириш бўйича қатор вазифалар, жумладан унда Ўзбекистон ССРда қишлоқ хўжалиги ялпи маҳсулотининг ўртача йиллик хажмини 14-16 %га кўпайтириш, ишлаб турган суғориш тизимларини қайта қуриш ва улардан фойдаланишни яхшилаш, беш йиллик мобайнида 410 минг гектар ерни фойдаланишга топшириш, 1,1 млн. гегтар яйловга сув чиқариш, қарийиб 4,8 млн. гектар яйловга сув чиқариш тизимини қайта қуриш [1: 3] каби муҳим вазифалар белгиланди. Аммо, ХХ асрнинг 80-йиллари ўрталаридан бошлаб совет жамиятидаги мавжуд инқироз ҳолатидан чиқариш ҳамда мамлакат ҳаётининг барча соҳаларида ислоҳотларни амалга ошириш мақсадида олиб борилган “Қайта қуриш” сиёсати ҳам амалда кўзланган натижаларни бермади. 1985 йилда бошланган “Қайта қуриш” даврида республикадаги барса соҳалар қатори қишлоқ хўжалигига раҳбарлик қилишдаги хатоликлар, соҳадаги мавжуд муаммолар ва уларни келтириб чиқарган сабаблар даврий матбуот саҳифаларида ёритила бошланди. Мамлакатдаги маъмурий-буйруқбозликка асосланган бошқарув тизими иқтисодий кўрсаткичларга эришишда, асосан, экстенсив йўлдан борди. Ўзбекистон асосан пахта хом ашёси етиштиришга ихтисослаштирилганлиги аграр соҳадаги ўткир муаммоларни келтириб чиқарди. Пахта монополияси оқибатида ортиқча ерларнинг ўзлаштирилиши, мавжуд ресурслардан самарасиз фойдаланиш ва исрофгарчиликка олиб келди. Хўжалик юритишда экстенсив усул ва қўл меҳнатининг устунлиги ҳосилдорлик даражаси паст бўлишига ҳамда сарф-харажатлар миқдори кескин ортиб боришига сабаб бўлди. Бу борадаги муаммоларни М.Муҳаммаджонов қуйидагича изоҳлайди. “Зарар кўришимизни олданда била туриб хам пахта экаверамиз. Мисол учун Қува раёнидаги Коммунизм колхозида 2 минг гектар пахтазорнинг 600 413 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана гектари адирларда жойлашган бўлиб, уларда етиштирилган пахтанинг таннархи 80 сўмни, колган ерларда эса 35 сўмдан камроқни ташкил этади. Мехнатабот раёнидаги 7 савхоз 1981-1986 йилларнинг ўзидагина 75 млн. сўм миқдорида зараз етказди. 1 центнер пахтанинг таннархи қарийиб 160 сўмга етди. Кўринадики, 2 сўм сарфлаб, энг яхши деганда 1 сўмлик фойда оляпмиз. Қайси миришкор хўжайин шундай қилади? Бу ахволда вадавлат бўла оламизми?” [2: 26]. Бу ҳам марказнинг республиканинг реал имкониятларини инобатга олмасдан ҳамда серхаражат иқтисодий сиёсатининг бир кўриниши бўлиб, аграр соҳа тармоқларида жиддий ўзгаришларни талаб этар эди. Ахамиятли томони шунда эдики республикамиз ҳудудида пахтадан кўра бошқа турдаги экинлар экиб самаралироқ фойда олиш мумкин бўлишига қарамасдан марказ томонидан пахтачиликка бор эътибор қаратилди. Қолаверса, йигирма йил мобайнида (1967-1987 йиллар) пахтанинг нархлари донга нисбатан 2 мартага секинроқ ошган [3]. Бу хусусида Ўткир Хошимов кейинги ўн беш йиллар ичида қишлоқ хўжалик техникаси, ёнилғи, қурилиш материаллари бахоси ўртача 200 фоиз ошганлиги, бироқ пахтанинг харид бахоси деярли ошмагани, бундан пахтакор хўжаликларнинг ахволи янада оғирлашганлиги хақида ёзади [4]. Шунин