Исследования, проводимые на Амударье в последней четверти XIX - начале ХХ века

Аннотация

Ушбу мақолада XIX аср охири - XX аср бошларида Амударёни гидрографик ўрганишга оид тадқиқотлар таҳлил қилинган. Россия империясининг ҳарбий мутахассислари ва олимлари томонидан олиб борилган экспедициялар ва тадқиқотларнинг мақсадлари, бориши ва натижалари тўғрисидаги маълумотлар келтирилган. Дарёнинг қишлоқ хўжалиги ва юк етказиб беришдаги ўзига хос хусусиятлари кўрсатиб берилган. Калит сўз ва иборалар: Амударё, Россия империяси, гидрографик тадқиқотлар, экспедициялар, юк етказиб бериш, навигация, канал. Аннотация: В статье проанализированы исследования по гидрографическому изучению Амударьи в конце XIX – начале ХХ веков. Приведены данные о целях, ходе и результатах экспедиций и отдельных исследований, проведенных военными специалистами и учеными Российской империи. Показана значимость изучения характеристик реки в сельском хозяйстве и судоходестве. Ключевые слова и фразы: Амударья, Российская империя, гидрографическое изучение, экспедиция, судоходство, переправа, канал. Annotation: The article analyzes studies on the hydrographic research of the Amu Darya in the late XIX - early XX centuries. Data on the goals, course and results of expeditions and individual studies conducted by military specialists and scientists of the Russian Empire are given. The importance of studying the characteristics of the river in agriculture and navigation is shown. Key words and phrases: Amu Darya, Russian Empire, hydrographic research, expedition, navigation, crossing, canal. Маълумки, 1873 йилда Хива хонлиги билан тузилган Гандимиён шартномасининг бандларидан бирида Россия империяси кемаларининг Амударёда бемалол қатнови назарда тутилган эди. Шунинг учун XIX асрнинг 70-йилларида Орол флотилияси денгизчилари Амударёнинг кема қатнови учун яроқли ёки яроқсизлигини аниқлаш ниятида бир неча бор дарё бўйлаб сузишган. Улар дарё оқимининг тезлиги сабабли қуввати паст буғ 363 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана кемалари навигация73 учун яроқли эмас, деган хулосага келишган. Бу масалани батафсил ўрганиш мақсадида 1876-1877 йилларда капитан- лейтенант Шебашев томонидан Нукус ва Петро-Александровск оралиғида дарё ўзани ўрганилади. У ўз ҳамроҳлари полковник Н.Г.Петрусевич, капитанлар Биков ва Савенков, шифокор И.Ляхницкий, иш юритувчи Хохраков билан бирга Орол флотилиясининг “Самарқанд” кемасида сузиб, 200 вёрст масофада дарёнинг гидрографик тавсифини тузиши, сув кам бўлган пайтда дарёда ҳаракатланиш имконияти ва сузишга яроқли кемаларнинг ўлчами ҳақида хулоса бериши керак эди. Сафар натижасида Амударёда узунлиги 150 фут74, эни 22 фут ва ботиши 2,5 фут бўлган буғ кемалари ҳаракатлана олиши аниқланди, аммо оқим кучига қарши туриш учун уларнинг қуввати бундан баландроқ бўлиши керак, деган хулосага келинди. Экспедиция фаолияти давомида Амударёнинг асосий фарватери75 белгиланиб, тасвирга туширилди. Кемаларда ёқилғи сифатида фойдаланиладиган саксовулзорлар дарёнинг мазкур оралиғида қирғоқдан 150-200 вёрст узоқликда жойлашгани боис нархи қимматлашиши ва бир пуд учун 15-20 тийинга чиқиши мумкинлиги айтилади. Дарё бўйида аҳоли манзилгоҳлари, асосан, чап қирғоқ бўйлаб жойлашгани, ўнг томонда фақат 3 та шаҳар, чап тарафда эса 17 та шаҳар борлиги қайд этилади [3: 170-171]. Тадқиқот давомида гидрографик изланишлардан ташқари метеорологик кузатишлар, жойларни тасвирга тушириш ва фотосуратга олиш, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси намуналарини тўплаш каби ишлар ҳам амалга оширилган. 1884 йилда ботаник олим Э.Л.Регель бошчилигидаги экспедиция Амударё бўйлаб илмий изланишлар олиб борган. Гарчи унинг асосий мақсади ботаник тадқиқотлар бўлса-да, экспедиция аъзолари томонидан 73 Навигация – (лот. “navigatio” – “navigo” – кемада сузаман) кемаларда сузиш, кемаларни бошқаришнинг назарий асослари ва амалий усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланадиган фан. 74 Фут – 0,3048 метрга тенг узунлик ўлчов бирлиги. 75 Фарватер – (нидерл. vaarwater, “varen” – сузмоқ + “water” – сув) сув ҳавзасида (дарё, кўл, денгиз, бўғоз, фьорд, океан ва ҳ.к.) кемалар қатнови учун хавфсиз, етарлича чуқурликка эга ва қатнов учун тўсиқлар мавжуд бўлмаган сув йўли. 364 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Амударё қирғоқларининг тузилиши, дарёдаги кечувлар, қирғоқ бўйидаги қудуқлар ҳақида ҳам маълумотлар тўпланган [6]. 1885 йилда полковник Н.Н.Белявский Ҳарбий вазирлик топшириғи билан Каспий ва Орол денгизи оралиғидаги йўлларни ҳамда Амударёнинг Ҳазораспдан Чоржўйгача бўлган қисмини ўрганиб чиқади. Гарчи бу экспедициянинг мақсади алоқа йўлларини ўрганиш бўлса-да, изланиш давомида дарё гидрографияси бўйича ҳам кузатишлар олиб борилди. Хусусан, Амударёда чуқурлик ўлчовлари олиниб, унинг чуқурлиги кузда сув камайган пайтда ҳам 4,5-5 футдан кам эмаслиги аниқланди [4: 211]. Бу эса кемаларнинг саёз жойга ўтириб қолмай, қатнашини таъминлар эди. Яна Амударёнинг қуйи оқимидаги ўзанлари – Улкандарё ва Кўҳнадарёдаги сув тўғонларининг ҳолати, уларнинг бузилиши натижасида икки ўзан ўртасида қайиқлар қатнайдига