Научные и творческие взгляды Шахруха Мирзо

Аннотация

Ушбу мақолада Шоҳрух мирзо хукмронлиги даврида маданий тараққиёт ва ободончилик ишларига доир айрим фикр-мулоҳазалар билдирилган. Шунингдек, унинг маданий жараёнлардаги шахсий иштироки ва ҳомийлик фаолияти манбалар ҳамда илмий адабиётлар асосида таҳлил қилинган. Калит сўз ва иборалар: Шоҳрух мирзо, “Ҳабиб ус-сияр”, маданий жараёнлар, “Ҳонақохи Шоҳрухий”, кутубхона, Муҳаммад Порсо, мадраса, ҳомийлик фаолияти, “Насабнома”, сайиллар. Аннотация: В данной статье представлены некоторые комментарии к культурно- строительным и благоустроительным работам в период правления Шахруха Мирзы. Также на основе источников и научной литературы проанализировано его личное участие в культурных процессах и спонсорская деятельность. Ключевые слова и фразы: Шахруха Мирзы, «Хабиб ус-сияр», культурные процессы, «Хонакохи Шахрухи», библиотека, медресе, спонсорская деятельность, «Насабнома». Annotation: This article feedbacks, in cultural development and landscaping works during the rule of Shahrukh Mirza are presented. Also, his personal participation in cultural processes and patronage activities were analyzed based on sources and scientific literature. Key words and phrases: Shahrukh Mirza, "Habib us-siyar", cultural processes, "Honaqohi Shahrukhi", epidemic, hospital, library, madrasa, soap house, sponsorship activity, "Nasabnoma", Muhammad Porso. Ҳофизи Абру, Фасиҳ Ҳавофий, Абдураззоқ Самарқандий, Мирхонд, Хондамир, Ҳасанбей Румли, Давлатшоҳ Самарқандий, Алишер Навоий ва бошқа муаррихларнинг асарларида [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8] тадқиқ қилинаётган мавзуга доир қимматли маълумотлар берилган. Келтирилган тарихий манбаларда Шоҳрух мирзо хукмронлиги даврида илм-фан равнақи, маданий жараёнлардаги ўзгаришлар ҳамда мамлакатда олиб борилган ободончилик ишлари борасида муҳим қайдлар учрайди. Бугунги кунга келиб, “Учинчи ренессанс” пойдеворини яратишда темурий шаҳзодаларнинг маданий жараёнлардаги иштироки, шахсий қизиқишлари ва ҳомийлик фаолиятни изчил ўрганиш ва таҳлил қилиш долзарб масалалардан бирига айланди. Шу боисдан ҳам ушбу масалани тадқиқ этишни жоиз деб билдик. 172 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Шоҳрух мирзонинг болалик йиллари ҳақидаги маъумотлар кўп эмас. У ёшлигидан китоб мутолаасига қизиқиши юқори бўлиб, диндор ва ибодатли шахс эди. Алишер Навоийнинг “Мажолисун-нафоис” асарида ҳам унинг диний билими ва тақводорлиги эслаб ўтилади [6: 2-3]. Навоий унинг шеър ёзмагани, лекин кўплаб шоирларнинг ижодий намуналарини ёд билганлигини алоҳида таъкидлаб ўтади. Исмоил Ака Шоҳрух мирзонинг ясоқ қонунларини ўзгартира бошлагани ва мамлакат бошқарувида диний уламоларнинг таъсири ортиб борганлигини ҳақида тўхталган [9: 110-111]. В.Бартольд ҳам унинг “ясоқ” қонунларини исломий қонун-қоидаларга алмаштирганини айтиб ўтади. Шоҳрух мирзонинг ҳомийлиги билан кўплаб тарихий асарлар яратилган. Жумладан, у Менгли Темур Наймон Журжонга Мироншоҳ мирзо, Шоҳрух мирзо ва Умар мирзогача бўлган давр тарихини ёзиш вазифаси топширади. Кейинчалик асар тахрири давомида Астробод юриши воқеалари ҳам қўшиб юборилган [7: 327]. Абдураззоқ Самарқандий эса Қози Аздуддуннинг араб тили ва грамматикасига оид асари “Рисолайи Азудийя”га шарҳ ёзади ва унинг дебоча қисмини Шоҳрух мирзога бағишлади [3: 14]. Ундан ташқари, Шоҳрух мирзонинг Ҳирот шаҳрида йирик кутубхонаси бўлган. Жумладан, 1439-1440 йили Миср хукмдори Чақмоқбекнинг элчилари Ҳиротга келади. Жижикбуқо Султон Чақмоқбекнинг илтимосига кўра, Шоҳрух мирзодан кутубхонасида сақланаётган бешта китобни сўрайди [3: 87]. Абдураззоқ Самарқандий сўралган китоблар сифатида Шайх Абу Мансур Мотуридийнинг “Таъвилоти аҳли суннат”, Имом Фаҳруддиннинг “Тавсири кабир”, мавлоно Алоуддин Паҳлавоннинг “Шарҳи Кашшоф” асаларининг номларини келтиради [7: 437-438]. Бироқ, Самарқандий ва Хондамир ҳам бешинчи китобнинг номини келтирмаган. Шоҳрух мирзо эса китобларни янгидан кўчиртириб, уларни элчиларга хадя қилади. Тарихий манбаларда китобларни кўчирган хаттотнинг номи келтирилмаган. М.Ашрафий тадқиқотида ҳам Шоҳрух мирзо даврида кутубхоналар 173 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана фаолиятига тўхталар экан [10: 23], Самарқанд, Шероз ва Ҳирот шаҳарларида кўплаб илмгоҳлар бўлганини қайд этади. У Шайх Муҳаммад Порсонинг шахсий кутубхонаси бўлганлиги ва ундаги китоблар аждодлари томонидан XII –XIV асарларда тўпланганини таъкидлаб ўтган [11: 161]. Бизнингча, кутубхона фонди Шоҳрух мирзонинг сарой кутубхонасидан қолишмаган. Ушбу даврда кутубхоналар нафақат саройда балки, масжид, шифохона, ҳарбий маҳкамалар, ҳонақох, қозихоналарда ҳам фаолият юритган. Шоҳрух мирзо даврида “Ҳонақохи Шоҳрухий”, “Ҳонақохи Амир Ферузшоҳ” каби ҳонақоҳларда ҳам кичик кутубхоналар ташкил этилган. Баъзи тарихий манбалар Шоҳрух мирзонинг шахсияти, характери борасида тасаввурга эга бўлишимизга ёрдам беради. “Рашаҳот” асарида унинг оддий инсонлар каби масжидга бориб намоз ўқиши, рўза тутиши, ичимлик ичмаслиги ва шариат қоидаларига амал қилгани алоҳида таъкидланади [12: 11