ВостоковеденияСАИДАКБАРОВA УМИДА2018
Рентгеновское исследование состава краски, используемой в изделиях глазури, обнаруженных на памятнике Афросиаб
Arziyev K · Diyorov A (Samarqand arxeologiya instituti kichik ilmiy xodim)
Актуальные проблемы истории Узбекистана · 263-287 · 2026
Аннотация
В данной статье с помощью портативного прибора VANTA Element-S проанализированы краски на поверхности глазурованных керамических изделий караханидской эпохи, обнаруженных в древнем памятнике Афросиаб, расположенном в Самарканде, относящихся к караханидскому периоду, с различными цветами и красочными узорами. Химический состав методом рентгенофлуоресценции (р-РФА) исследовали качественно и количественно с помощью прибора. По его словам, в глазурованной части поверхности керамики высокое содержание Pb и Si. Другие химические элементы (разного цвета), такие как Cu, Fe, Mn, Al, Mg, Ca, Si, содержатся в больших количествах в неглазурованных или глазурованных деталях. Используется надежный статистический анализ, основанный на 11 ключевых элементах. Химическая характеристика и статистическая оценка данных были объединены с петрографическим анализом. 5 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Ключевые слова и фразы: P-XRF, памятник Афросиаб, глазурованные изделия, элементный состав, статистические методы, технология спектрального анализа, детектор, портативный VANTA Element-S. Аnnotation: In this article, the paints on the surface of the glazed ceramic objects of the Karakhanid era, found in the ancient Afrosiyab monument located in Samarkand, belonging to the Karakhanid period, with various colors and colorful patterns, were analyzed using VANTA Element-S portable X-ray fluorescence (p-XRF ) chemical composition was studied qualitatively and quantitatively using the apparatus. According to him, the amount of Pb and Si is high in the glazed part of the surface of the ceramics. Other chemical elements (in different colors) such as Cu, Fe, Mn, Al, Mg, Ca, Si are found in large quantities in the parts that have not been glazed or have been glazed. A reliable statistical analysis based on 11 key elements is used. Chemical characterization and statistical evaluation of the data were combined with petrographic analysis. Key words and phrases:P-XRF, Afrosiyab monument, glazed items, element composition, statistical methods, spectrum analysis technology, detector, VANTA Element-S portable. Afrosiyob hozirda Samarqandning shimoli-sharqiy chegarasiga tutashgan tepaliklardan iborat, uning maydoni 219 gektar bo‘lib [5: 24], tepalik shimoliy Siyob arigʻi bilan chegaralangan. Janubiy tomondan Samarqandning “eski shahar” deb atalgan qismiga qoʻshilib ketgan. Afrosiyobni ilmiy jihatdan o‘rganish uchun arxeologik tadqiqotlar XIX asrning 70 – yillaridan boshlangan boʻlib [2: 3], mayor Borzenkov, V.V. Krestovskiy, N.I. Veselovskiy, V.L. Vyatkin, V.V. Bartold, A.I. Terenojkin, M.E. Masson, Y. Gʻulomov, Sh. Toshxoʻjayev, V. Shishkin, Pol Bernar, Frans Grene, M.Isomiddinov kabi tadqiqotchilar ish olib borgan [5: 26]. Arxeologik qazishmalar natijasida bu yerdan shohona saroylar, savdogarlarning doʻkonlari, hunarmandlarning ustaxonalari, uylari, ko‘chalar, maydonlar va ibodatxonalar, masjid va madrasalarni, shaharni o‘rab turuvchi mudofaa inshootlari va devorlar, shuningdek shoh saroyidan devoriy sur’atlar aniqlangan. Soʻnggi yillarda butun dunyoda ko`plab sohalarda zamonaviy fizik- kimyoviy usullardan foydalanish yuqori samarali natijalarga ershish mumkinligini ko`rsatdi. Zamonaviy usullardan foydalanish arxeologiya sohasida ham o‘z samarasini ko‘rsatmoqda masalan: 13C izotopik nisbatlarini batafsil tahlil qilish orqali miloddan avvalgi 3000-4000 yilliklardagi tuya sutini aniqlash imkonini bergan bo‘lsa [8: 09]. Afrosiyob yodgorligidan topilgan arxeologik artefaktlarni 6 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана 1-rasm: Afrosiyob yodgorligining umumiy ko‘rinishi va tarxi. 7 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана radio karbon usulida o`rganish esa shahar yoshini 2750 da ekanligini ko‘rsatib bizga bu shahar dunyodagi eng qadimiy shaharlardan ekanligini ko‘rsatdi [5: 11]. Portativ rentgen-fluoresans (p-XRF)1965-yildan foydali qazilmalarni qidirishda foydalanilgan tog‘-kon sanoatida muvaffaqiyatli qo‘llanilgan va 1979- yildan sotuvga chiqarilgan. Fg So‘nggi o‘n yillardan buyon p-XRF ning ishlash prinsipi rivojlantirildi, bu esa yanada tezroq va ishonchliroq ishlashiga olib keldi. Bu o‘z navbatida ko‘plab soha xodimlarida qiziqishni uyg‘otdi [1: 366-380]. X- nurli floresans (XRF va p-XRF) spektrini tahlil qilish texnologiyasi yaratilgandan so‘ng elementlar tahlilning keng diapazonida, tezkor, namunaning yaxlitligi buzilmaydigan tahlil usuli va yaxshiroq aniqlash imkoniyati bilan yarim miqdoriy tahlilni to‘lig‘icha, umumiy tahlilni yarmini egalladi. Ilmiy tadqiqot muassasalari laboratoriyalarida ko‘plab tatqiqotlar amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari XRF va p-XRF analitik kimyo, geologik va mineral tadqiqotlar, ekologik va atrof-muhit monitoringi, oziq-ovqat va giyohvand moddalarni aniqlash, arxeologiya va boshqa sohalarda keng va samarali qo‘llanilgan. WD-XRF (Wavelength Dispersive) to‘lqin uzunligi dispe
Доказательный фрагмент
«В данной статье с помощью портативного прибора VANTA Element-S проанализированы краски на поверхности глазурованных керамических изделий караханидской эпохи, обнаруженных в древнем памятнике Афросиаб, расположенном в…»
Образец извлечения
Демо-превьюВ данной статье с помощью портативного прибора VANTA Element-S проанализированы краски на поверхности глазурованных керамических изделий караханидской эпохи, обнаруженных в древнем памятнике Афросиаб, расположенном в… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and phrases:P-XRF, Afrosiyab monument, glazed items, element composition, VANTA Element-S portable, Afrosiyob yodgorligi, element tarkibi, памятник Афросиаб, sirlangan buyumlar, портативный VANTA Element-S, spektrini tahlil qilish texnologiyasi, P-XRF, глазурованные изделия, statistical methods, технология спектрального анализа, элементный состав, статистические методы, statistik usullar, spectrum analysis technology, detector, VANTA Element-S portativ, детектор, detektor
Смежные источники
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025