Жаҳон иқтисодиётининг нотекис ривожланиши шароитида мамлакатларнинг инновацион стратегияларини ўзгартириш йўналишлари

Аннотация

Мақолада жаҳон иқтисодиётининг нотекис ривожланиши шароитида мамлакатларнинг инновацион стратегияларини ўзгартириш йўналишлари мамлакат инновацион стратегиясининг самарали фаолият кўрсатиши учун зарур бўлган асосий элементлар ва чора- тадбирларни тизимлаштириш масалалари борасида фикрлар билдрилган. Калит сўзлар: жаҳон иқтисодиёти, нотекис ривожланиш, инновацион стратегия, Саноат 4.0, миллий сиёсат. Жаҳон иқтисодиёти ривожланиши ҳозирги босқичининг ўзига хос хусусияти тараққиётнинг янги босқичига – постиндустриал босқичга ўтиш бўлиб, уни ҳали ҳам Тўртинчи саноат инқилоби ёки “Саноат 4.0” деб номлаш мумкин. Замонавий шароитда “Саноат 4.0” тушунчаси дунёда кенг тарқалди. Демак, келажакда хомашё ва материаллар билан таъминлаш, товарларни ишлаб чиқиш ва истеъмолчиларга етказиб бериш ва уларга хизмат кўрсатиш каби бизнес жараёнлари Интернет тармоғи орқали амалга оширилади. Шу боис дунё давлатларининг янги саноатга ўтишининг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ этиш масаласи долзарб бўлиб бормоқда. Дунё етакчи давлатларининг миллий инновацион стратегияларини ўзгартириш айнан иқтисодий ривожланишнинг янги кўламига ўтиш шароитида амалга оширилмоқда. Саноат 4.0 янги рақамли технологиялар, янги материаллар ва янги жараёнларни ўзлаштириш орқали саноат секторини ўзгартиради. Саноат модернизациясини амалга ошириш масалалари Хитой, Япония, Жанубий Корея, АҚШ каби дунёнинг кўпгина ривожланган мамлакатлари учун долзарбдир. Масалан, Хитой Саноат 4.0 технологиялари орқали дунёнинг етакчи саноат кучига айланиш мақсадида “Хитой – 2025” деб номланган йирик саноат сиёсати режасини ишга туширди. “Саноат 4.0”ни ривожлантириш мақсадида инновацияларни ривожлантириш ва саноат модернизациясини рағбатлантиришга қаратилган давлат сиёсатини шакллантириш ва амалга ошириш дунёнинг аксарият мамлакатлари учун муҳим масалага айланиб бормоқда. Жаҳон иқтисодиёти тўртинчи саноат инқилоби босқичида бўлиб, унинг асосини энг янги технологиялар ташкил этади. Саноат 4.0 мамлакатлардан ҳам саноат салоҳиятини, ҳам умумий илмий ва технологик қарашларни сезиларли даражада модернизация қилишни талаб этади. 210 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари Янги технологиялар муҳим роль ўйнайди ва ривожланиш парадигмаси ва умуман иқтисодиёт доирасидаги миллий фарқларга қарамай, иқтисодий ўсиш, самарали бошқарув ва турмуш сифатини яхшилашнинг энг муҳим омили сифатида билим тобора кўпроқ эътироф этилмоқда. Бироқ эволюцион иқтисодиёт ва инновацион тизимларга асосланган когнитив ривожланиш, билим олий ўқув юртлари ва давлат илмий-тадқиқот институтлари орқали товар ва хизматларга айланишини тасдиқлайди. Айнан шу субъектларнинг сиёсий муҳит билан алоқалари асосан миллий инновацион тизимни шакллантиради. Глобал иқтисодий ривожланишнинг нотекислиги шароитида турли мамлакатларда инновацион ривожланишни рағбатлантириш чора- тадбирларининг ўзгарувчанлиги мамлакатнинг ривожланиш даражасига қараб фарқланади. Стратегияларни ишлаб чиқишда самарали маҳаллий инновацион стратегияни амалга ошириш учун бошқа мамлакатлар тажрибасини ўрганиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу сабабли бошқа ривожланаётган мамлакатлардан фойдали тажриба орттириш учун сиёсатнинг асосий жиҳатларини халқаро даражада аниқлаш ва солиштириш зарур. Бу охирги нуқта инновацион ва ижтимоий-иқтисодий ривожланишни тезлаштириш заруратидан келиб чиққан ҳолда айниқса долзарбдир. Иқтисодиётнинг глобаллашуви кучайиб бораётган шароитда мамлакатларнинг ички инновацион стратегияларининг ташқи оқибатлари тобора кўпроқ аҳамият касб этмоқда. Инновацион фикрлашнинг глобал миқёсда тарқалиши жаҳон ҳамжамияти учун фойдали бўлса-да, инновацион стратегиянинг ягона шаклини турли мамлакатлар ва миллий шароитларга татбиқ этиш мантиққа тўғри келмайди. Мамлакатлар халқаро методологиялар асосида тадқиқот олиб бориш, тажриба алмашиш ва халқаро стратегияларни ўрганиш учун минтақавий ҳамкорликни рағбатлантиришда кўпроқ ёрдамга муҳтож. Бу халқаро донорлар билан ҳамкорликни мувофиқлаштириш, ресурсларни сафарбар қилиш ва инновацион ривожланиш миллий сиёсати билан мувофиқлаштиришда янгича ёндашувларни талаб қилади. Миллий инновацион тизимларнинг қиймати ва самарадорлиги турли иштирокчилар ва рақобатдош дастурлар ўртасидаги уйғунликка эришиш орқали максимал даражага кўтарилади. Жаҳон иқтисодиётининг нотекис ривожланиши шароитида мамлакатларнинг инновацион стратегияларини ўзгартириш йўналишлари бўйича ишда олиб борилган таҳлиллар мамлакатимиз инновацион стратегиясининг самарали фаолият кўрсатиши учун зарур бўлган асосий элементлар ва чора-тадбирларни тизимлаштириш имконини берди. 211 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари Шундай қилиб, мамлакатларнинг инновацион ва иқтисодий ривожланишини комплекс баҳолаш уларнинг даражасини аниқлаш, динамикасини кузатиш, инновацион фаолият ва иқтисодий ривожланиш ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш ва инновацион ривожланиш даражаси бўйича мамлакатлар гуруҳини тузиш имконини берди. Пропорционал тақсимлаш усулидан фойдаланган ҳ