ВостоковеденияСАИДАКБАРОВA УМИДА2018
О тюркской династии в Забулистане в раннем средневековье
ДЖУМАНИЯЗОВА ФЕРУЗА
Востоковедения · 3 · 1–19 · 2018
Аннотация
This article deals with dynasty of the Turkic Rutbils of Zabulistan, which existed from the ends of the 7th century to the last quarter of the 9th century as one of the branches of the Kabul Teginshakhs. There is reflected information from sources in different languages about the emergence and development of this dynasty. Keywords and expressions: Zabulistan, Rutbils, Eltabar, the First and the Second Rutbil, Cao, ar-Ruhhazh, Arakhosia. Зобулистон ҳозирги Афғонистонда жойлашган тарихий вилоят саналади. Зобулистон антик даврда грек манбаларида Арахосия деб аталган ҳудуднинг бир бўлаги эди3. Зобулистон номи Фирдавсийнинг “Шоҳнома” асарида қўш- ни Кобулистон номи билан кўпинча ёнма-ён зикр этилади4. 1 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобуронома. – Б. 117. 2 Ўша манба. – Б. 10. 3 http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:UserLogin&returnto=Zabulistan. 4 Фирдоуси. Шахнаме. Т.6. От начала царствования Йездгерда, сына Бахрама Гура. Том VI. Перевод Ц.Б. Бану-Лахути и В.Г. Берзнева. – М.: Наука, 1989. – С. 14–15. 46 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Илк ўрта асрлардаги Зобулистон тарихи ҳақида маълумот берувчи илк манба Сюан Цзаннинг “Да Тан Сиюй цзи” саёҳатномаси ҳисобланади. Унда ушбу тарихий вилоят ҳақида қуйидагича маълумотлар келтирилган: “Цао- цзюй-то мамлакатининг айланаси етти минг ли. Пойтахти Хэ-си-на деб аталади, унинг айланаси 30 ли. Бошқа бир пойтахти Хэ-са-ло1, айланаси 30 ли. Бу иккала пойтахт ҳам бирдек стратегик мудофаа қобилиятига эга”2. Хитой манбаларида ушбу мамлакат Цао, Цао-цзюй-то, Се-юй, Хэ-да-ло-жи, санкрит манбаларида Жагуда3, араб манбаларида Зобулистон ва ар-Руххаж, юнон манбаларида Арахосия номлари билан тилга олинган. Маълумки, Сюан Цзан Зобулистон ҳудудига Ҳиндистондан Хитойга қай- тиш сафари асносида кириб ўтган. Бу воқеа тахминан 640/645 йилларга тўғ- ри келади. Унинг ташрифи чоғида Зобулистонда ҳали турклар ва туркий су- лола бошқаруви ёйилмаган эди, шунинг учун ҳудудда улар ҳақида маълумот учрамайди. Бироқ, роҳиб ушбу мамлакатдан чиқиб, тўғри Фу-ли-ши-са-тан- на (Кобул) мамлакатига кирган ва у ернинг ҳукмдори турклардан эканлиги- ни ёзган. Шунга кўра, 640 йилларда турклар бошқаруви энди Кобулда ўрна- тилган ва ҳали Зобулистонда улар билинмас эди, деб хулоса қилиш мумкин. Жумладан, “Цин Тан шу”да ёзилишича: “Се-юй Тохаристондан жануби- ғарбда жойлашган. Аслида Цаоцзюйдо ёки Цаоцзюй деб аталади... Шарқда Кашмиргача ва шимоли-шарқда Фаньян (Бомиён)гача 400 лидан. Жанубда Поломен (Ҳиндистон)4, ғарбда Форс, шимолда Хушицзян5 билан чегарадош. Ҳукмдор Хэсина шаҳрида яшайди6” деган маълумот учрайди. Хэсина шаҳри Ғазна ёки Ғазна атрофидаги қадимги Забал шаҳри билан тенглаштирилади7. Манбаларда Зобулистонда турклар бошқаруви хусусидаги маълумотлар Кобул Тегиншоҳларига қараганда бирмунча кўпроқ ва аниқроқ. Бунинг икки хил сабаби бор: биринчидан, арабларнинг Зобулистон, ар-Руххаж, Буст, За- миндаворга ҳарбий юришлари натижасида араб-форс манбалари (Табарий, Балазурий асарлари ҳамда “Тарихи Сейистон” асари ва бошқалар)да ушбу ҳудуднинг тарихига оид кўплаб маълумотлар акс этган. Иккинчидан, 822 йилда Кобул Тегиншоҳлари давлати Лағатўрманнинг вазири Каллар томонидан тугатилгач8, унинг Зобулистондаги тармоғи яна ярим асрга яқин 1 Тадқиқотчилар уни Ҳилманд дарёсининг қуйи оқимида жойлашган Гузаристон экан- лигини билдирадилар. Малявкин А.Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. – Новосибирск: Наука. Сиб.отд-ние, 1989. – C. 239. 2 Александрова Н. В. Путь и текст: китайские паломники в Индии. – М.: Вост. лит, 2008. – С. 235. 3 Жaгуда эфталийлар даврида ҳозирги Шимолий Афғонистоннинг Кобул ва Кандаҳор орасидаги ҳудуднинг номидир. У Кобулдан 150 км жанубида жойлашган. 4 Малявкин А.Г. Танские хроники о государства… – C. 254. 5 Ғузғон ёки Ғузғанон вилоятидир. Малявкин А.Г. Танские хроники о государства… – C. 255. 6 Малявкин А.Г. Танские хроники о государства… – C. 76. 7 Александрова Н.В. Путь и текст… – С. 300. 8 Rehman A. New lights on the Khingal, Turks and the Hindu Sahis // Afghanistan ancien carrefour entre l’est et l’ouest. 2005. – P. 417. 47 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 ўз ҳукмронлигини давом эттирган. Араб манбаларидаги маълумотларга кўра, 680 йилда Кобул водийсида тахт учун курашлар авж олган пайтда, бир шаҳ- зоданинг Кобулдан жануброқда жойлашган Зобулистонга қочгани ва араблар- нинг ёрдамидан фойдаланиб, акасидан мустақил бўлган ҳокимиятга эга бўлгани айтилади1. Бироқ америкалик тадқиқотчи А. Уинк фикрича, Туркшо- ҳийлар сифатида маълум бўлган Кобулшоҳларга қариндош бўлган Рутбиллар бироз олдинроқ 643–870 йилларда ҳукмронлик қилган2. Хуллас, юқоридаги воқеа Кобул Тегиншоҳларидан бўлган шаҳзоданинг Зобулистонда мустақил ҳокимият ташкил этишига олиб келган. Демак, Зобулистонда VII асрнинг сўнгги чорагида туркий сулола бошқаруви ўрнатилган. Бундан кўринадики, Зобулистоннинг туркий ҳукмдорлари Кобул Тегиншоҳларининг аждоди бўлган. Манбалардаги маълумотлар Зобулистон Рутбилларининг Кобул Тегин- шоҳлари ор
Доказательный фрагмент
«This article deals with dynasty of the Turkic Rutbils of Zabulistan, which existed from the ends of the 7th century to the last quarter of the 9th century as one of the branches of the Kabul Teginshakhs.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis article deals with dynasty of the Turkic Rutbils of Zabulistan, which existed from the ends of the 7th century to the last quarter of the 9th century as one of the branches of the Kabul Teginshakhs. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and expressions: Zabulistan, Rutbils, Eltabar, the First and the Second, Первый и Второй Рутбил, Биринчи ва Иккинчи Рутбил, Зобулистон, Zabulistan, элтабар, the First and the Second Rutbil, ar-Ruhhazh, Забулистан, Арахосия, Cao, ар-Руххаж, Цао, Рутбиллар, Arakhosia, Рутбили
Смежные источники
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025