Авеста «Якна» о толковании 27-й и 54-й песен

Аннотация

This article devoted to insufficiently explored problem of avestology. It’s known that, nask Yasna (part of Avesta) is a collrction of holy textes, which chanted during religion ceremonys. Tht many authors cjnsiders, that 27-stanz (strophe) of Yasna is expromt creation of zoroastrizm’s Profet Zaratkhustra. Meanwhile, the author of this article considered attention of rfs eaders on the 27-stanz of Yasna, in particular on the 13-,14-, 15- it’s strof, which clearly indicated it’s relation with the Gathas as introduction to their. Keywords and expressions: Avesta, Yasna, Zaratushtra, Gathas, Asha, drauga, drigu, truth, Ahura Mazda, Akhriman, Steblin-Kamensky, zoroastrizm, Mazda Yasna, well, evil, prolog, epilog. Авесташуносликда Мазда Ясна динининг асосчиси Зардуштнинг “Гоҳ”- лар деб аталувчи 17 қўшиқдан иборат пайғамбарона бадиҳалари “Ясна” наски таркибига киритилган ҳолда сақланиб қолган. Мутахассислар бу шеърий бешлик ларни учликларнинг “Ясна” таркибига киритилганини бахтли тасодифдек тушунишади. Чиндан ҳам “Гоҳ”лар зардуштийларнинг энг эъзозли ибодат матнлари орасига, гўё йўқолиб кетишдан асраш мақсадида муъбадлар томонидан жойлаштирилгандек1. Эътибор берилса, “Гоҳ”лар 28-34, 43-51, ниҳоят, 53-боблар сифатида 72 боб “Ясна”нинг ўрта қисмидан жой олгани ҳам бежиз эмасдек. Аслида эса, Зардушт “Гоҳ”лари “Ясна”нинг зардуштийлик дини асосларини баён этувчи қисмлари билан махсус уйғунлаштириб жойланган. Бунинг исботи шуки, “Ясна”нинг 27-боб, 13-15-бандлари Зардуштнинг ўзи томонидан ижод қилинган ва “Гоҳ”ларни қироат қилиш олдидан ўқиладиган муқаддас Кириш дуолари бўлган. Улардан 13-14-бандлари Авестанинг айни “Гоҳ”лари тили каби архаик грамматик хусусиятларни акс эттирган. “Гоҳ”ларга Кириш бўлмиш ушбу бандларнинг ўзбекчага маъно ўгирмаси қуйидагича: 27.13. Ҳақ – Ҳақиқат сарвари, Энг эзгу Эгам, Нотавонларни йўлла эзгулик ишлар сари. Сен Аҳура Мазда, ўзингсан Олий Ҳакам2. Бу бандда Аҳура Мазданинг Ҳақиқат, Ҳақ, Улуғлик ва Олий ақл эгаси каби энг олий сифатлари орқали мурожаат этилмоқда. Ибодат олдидан диндор уни 1 Гаты Заратуштры. Перевод с авестийского, вступительные статьи, комментарии и приложения И.М. Стеблин-Каменского. Санкт-Петербург. – 2009. С. 34-37. 2 “Ясна”нинг 27-учликлари , 13-14 ва 15-ҳоитийларнинг, ҳамда қуйида берилган “Гоҳ”ларга якуний дуо ҳисобланмиш 54-ҳоитийлар маъно ўгирмалари бизники –М.И. 123 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 2 эзгуликлар сари йўллашини сўрамоқда. Недирки, Аҳура Мазда Олий инстант ва ҳар нарсага қодир эканига ишониш зардуштийлар учун имоннинг асоси ҳисобланган. “Гоҳ”ларни тиловат қилишга ният қилган зардуштий ушбу дуо орқали олий зотга ўзи ҳақидагина эмас, диндан огоҳ бўлмаган “нотавон, бечоралар”ни ҳам ҳидоят йўлига чорлаш ҳақида ёлвормоқда. Банднинг мазмуни доирасида авестача бир қатор махсус маъноли атамалар ишлатилган. Масалан, “Ҳақ, Ҳақиқат” сўзлари орқали берганимиз тушунча зардуштийларнинг энг муқаддас тушунчалари ҳисобланган. Бу сўз авестача Аша, тарихий архаик шакли *Арта бўлиб, асл ўзак шакли ṚTA, луғавий маъноси “Ҳақиқат”. Мажозий маънода эса, бу сўз ибтидода Аҳура Мазда томонидан яратилган оламнинг азалий эзгу тартибини кўзда тутади. Авестада эзгу кучлар- нинг радлари шаклида келади: ашавон фалоннинг ради ва ҳоказо. Зеро, Аҳура Мазда эзгу Ҳақиқат мужассами ва у борлиқни ўзининг эзгу моҳиятига мувофиқ азалий ва абадий эзгу этиб яратган, деган тушунча зардуштийликнинг эътиқод асосларидан бири бўлган. Бу ақиданинг ҳақиқат эканини рад сўзи ўзида ифода этади. Аҳура Мазданинг Ҳақлиги ва у яратган эзгу дунёнинг Ҳақиқатлигига қарши ёвузлик “Ёлғон” сўзида мужассам деб ҳисобланган. Ёвузлик зардуштийлар учун иккиламчи тушунчадир. Одамзод яхшини ёмондан ажратиши, яхшилик йўлини танлаши учун қурби-қодирлиги чегара билмас Аҳура Мазда ўзининг эзгу моҳиятига қарама-қарши Ахриманни мутлақо йўқ қилиши мумкин бўлгани ҳолда бу ишни қилмайди.Барча ёвузликларнинг ибтидоси ва манбаси Ахриманни одамзодни огоҳлантириш учун ибрат қилиб борлиқ тубидаги зулмат қаъридаги ҳибсидан озод қилади. Бу ҳодиса ҳам шунчаки Аҳура Мазданинг истаги эмас эди. Ахриманнинг ҳибсдан қутулишига инсоннинг ўзини сабабчи қилди. Мутлақ эзгу қилиб яратилган оламнинг Аҳура Мазда тайин этган ҳукмдори Йима Хшаятий (Жамшид) 900 йил тахтда ўтиргач ғурурга берилди. Худоси ман этган ишга бандаларни Муқаддас Эзгу ният фариштасининг ердаги тажаллиси Ҳўкизни сўйиб, этини ейишга буюрди. Бу ҳодиса мутлақ эзгу оламнинг ёвузликлар билан қоришувига сабаб бўлди. Энди инсон зиммасига эзгулик ва ёвузлик ўртасида танлаш олдида муҳим масъулият юкланди. Ушбу икки йўл олдида инсон фақат ва фақат эзгулик томонини танлаш учун масъул қилинди. Аҳура Мазда бор дунёни Эзгу этиб яратган бўлса, Аҳриман ҳар бир эзгуликка қарши ёвузликларнинг чексиз, сон-саноқсиз шаклларида ўзини намоён этишда давом этади. Чунки Ахриман ёвузликнинг универсал моҳия- тидир. У эзгуликка нисбатан бахиллик тимсоли. Унинг номи Анғ- “чиркин- лик, ифлослик, нажосат”, -Хра- “қоронғилик, нурсизлик, зулмат”, -Майнйу “фикр, ўй, ният” деган сўзларнинг