Семантика сравнительных предложений с «Bubi» («bùbǐ») в китайском языке

Аннотация

Textbooks for teaching the Chinese language in Uzbek Sinology are mainly published in the People's Republic of China, and the correct assimilation of some 64 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 2 grammatical means in them creates, but there cannot be a student. One of them is "bubi" ("不 比"), which actively participates in the formation of comparative sentences in Chinese, and the article is devoted to the study of bubi. In this context, the article discusses the following aspects of the problem: scientific views of Chinese researchers on the semantics of bubi; the grammatical use and semantic features of the sentences in which Bubi participates in the Chinese language; An important role is played by the question of analyzing the shortcomings found in the speeches with the participation of Bubi. Keywords and expressions: Lui Shuxiang, Liu Yuehua, Xian Yuanmao, Sui Guoping, Xu Yancheng, bu, mei, buru. Кейинги вақтларда хитой тилида чет эллик талабаларни ўқитиш билан боғлиқ айрим дарсликларни танқидий ўрганиб ўқув жараёнларига жорий этиш кераклиги ойдинлашмоқда. Масалан, ўзбек аудиторияси учун ўқув жараёнига киритиб келинаётган «新目标»1 (Xinmubiao), «新实用汉语»2(Xinshiyonghanyu) , «汉语教程» (Hanyu jiaocheng ), «博雅汉语» 3(Boya hanyu), «当代中文»4 (Dangdai zhongwen) хитой тили дарсликларида Bubiни қўллаш билан боғлиқ айрим камчиликлар борлиги намоён бўлмоқда. «汉语教程» (Hanyu jiaocnehg) дарслигида Bubi фақат инкор ёки суҳбатдош фикрига раддия тариқасида қўлланилади”5ёки «新实用汉语»{Xinshiyonghanyu“ (“ Янги амалий хитой тили”)}да“x Bubi y + сифат” бўлганда “х〈 у” ёки “х=у” маъносига эга6” каби тўлиқ бўлмаган, қисқа маъноси мужмал қоидалар келтирилади. Мақола юқоридаги Bubi билан боғлиқ фикр ва мулоҳазаларни эътиборга олган ҳолда хитой тадқиқотчиларининг Bubi семантикаси масаласидаги қарашларини ўрганишга ҳаракат қилади. Бу борада, хитой тилшунослигининг йирик вакиллари Луй Шусянг, Лю Юехуа, Сянг Юанмао, Суй Гуопинг, Суй Янчинглар ишларини қайд этиб ўтиш мумкин 7 . Қуйида тадқиқотчиларнинг “Bubi” ҳақидаги билдирилган 1 汉语新目标.第二册/《汉语新目标》编写委员会编著. –北京：教育科学出版社, 2004. 第 134-135页. 2 新实用汉语课本. 第二册：俄文注释本/刘珣主编；张凯等. ─北京：北京语言大学出版社， 2006. 第65页. 3 博雅汉语. II 初级起步篇/李晓琪. ─北京：北京大学出版社，2013. 第10-11页. 4 吴忠伟：当代中文. ─北京：Sinolinghua出版社. 2009. 第123页. 5 《汉语教程》 第二册 上，-北京: 北京语言大学出版社， 2009. 第8页。 6 新实用汉语课本. 第 2册：俄文注释本/刘珣主编；张凯等编著. –北京：北京语言大学出版 社，2006.第65页 7 吕叔湘《现代汉语八百词》62 页,商务印书馆 1980 年版；刘月华《实用现代汉语语法》, 外语教学与研究出版社 1983 年版532- 533页；相原茂. 汉语比较句的两种否定形式- - - “不比”型和 “没有”型.语文教学与 究，1992 ( 3)； 许国萍：现代汉语“比”字句研究.-上海：复旦大学硕士学位论 文，1 9 97； 徐燕青：不比型比较句的语义类型.语言教育与研究,1996(2) 65 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 2 фикрларини кўриб чиқамиз: Луй Шусянг “Bubi” ва“没有”(Meiyou) (“йўқ, эмас”) ҳақида фикр билдириб, уларни қиёсий жиҳатларига аҳамият қаратади: унингча, гапда “不比…” билан “没有…” турлича маъноларни англатади. Масалан, 他不比我高（У мендан баланд эмас） = 他跟我差不多高 (Унинг бўйи деярли мен билан тенг). 他没有我高 (У мендек баланд эмас) = 他比我矮 (У мендан калта)1. Люй Шусянгни “不比” ва“没有” ҳақидаги фикрларини қисқача шундай изоҳлаш мумкин: А不比 B X (Х-даражани ифодаловчи сўз) тузилишидаги гапларда А ва В нинг даража муносабатлари деярли тенг. Лю Юехуанинг таъкидлашича, “А 不比 В” қиёсий гапларнинг инкор шакли. Икки хил маънога эга: а) “A 没有 B (А В дек эмас)” ёки “A 不如B (А В га тенг келмайди)”; b) “A 跟B 一样 (А билан В бир хил)”. Масалан:“这件 衣服不比那件衣服长 (Бу кийимни унисидан узун деб бўлмайди)”, мазкур гапда икки хил маъно бўлиши мумкин: a) “这件衣服没有那件衣服长 (Бу кийим унисидек узун эмас)”ёки “这件衣服不如那件衣服长 (Бу кийимнинг узунлиги унисидек эмас), яъни бу кийим калта; b) “这件衣服跟那件衣服一 样长 (бу кийим билан ана у кийимнинг узунлиги бир хил)”2. Хитой тадқиқотчиси Сянг Юанмао “Bubi” ҳақида ўз қарашларини баён этиб, Лю Юехуанинг “Bubi” иштирокида ҳосил бўлган гапларнинг икки хил маънога эга бўлиши ҳақидаги қарашларига қўшилмайди. Унинг фикрича, гапнинг структуравий тузилиши жиҳатдан А нинг маълум даражада В дан устун туришини англатади, умуман олганда у ифода этадиган туб маъно А билан Б ўртасида катта фарқ йўқ3. Бундай қарашни Суй Гуопинг ҳам қўллаб қувватлайди. Унингча “Bubi”лик гап шаклларининг семантик хусусият- ларидан келиб чиққан ҳолда “Bubi” нинг асосий семантикаси кичик фарқни, мужмалликни, сўзловчининг даража муносабатини етказишда фикрни аниқ тарзда ифодалашни хоҳламаслик, ифода қилолмаслик ёки шарт, деб билмаслик кабиларни англатади”4. Гапларда “Bubi” нинг қўлланилиши ва уни семантик категорияларга ажратиш масаласига аҳамият қаратсак, хитой тадқиқотчилари ичида Сюй Янчинг томонидан грамматик тушунча сифатида“Bubi”ни чуқурроқ ўрганилганлиги кузатилади. Унинг таъкидлашича, “Bubi”лик гаплар ифода шаклларининг семантик категориялари 6 турга бўлинади. Улар асосан ички ва ташқи омиллар таъсирида юзага келади: 1. Гапнинг ташқи омиллари: Одатда матннинг умумий мазмуни, шунингдек, мантиқий муносабат. 2. Гапнинг ички омиллари. Бу омиллар қуйидагиларни ўз таркибига олади: (1) 1 见吕叔湘《现代汉语八百词》62页,商务印书馆1980年版。 2 见刘月华《实用现代汉语语法》,外语教学与研究出版社1983年版532- 533页。 3 相原茂. 汉语比较句的两种否定形式- - - “不比”型和 “没有”