Некоторые вопросы правовой защиты компьютерных программ

Аннотация

Основная цель этой статьи – познакомить разработчиков программного обеспечения и пользователей с основными юридическими вопросами, которые возникают при создании и использовании программного обеспечения. Ключевые слова: программы для ЭВМ, про- граммное обеспечение, лицензионный договор, авторское право, имущественное право. Annotation: The main purpose of this article is to familiarize software developers and users with the basic legal issues that arise when creating and using software. Keywords: computer programs, software, license agreement, copyright, property right. Фуқаролик муомиласида интеллектуал мулк билан боғлиқ муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш масалалари тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Хозирги кунда, бозор иқтисодиёти хилма хил муносабатларни қамраб олаётган бир пайтда уларнинг хусусиятлари (ахборотлаштириш, коммуникация технологиялари, ноу-хаулар ва бошқалар каби янги хизмат турлари соҳасида) ҳуқуқий тартибга солиш ҳамда уларни ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг янада самарали механизмларини ишлаб чиқишни талаб қилади. Нафақат Ўзбекистон Республикаси, балки бутун дунёда ҳам қонунчиликнинг устувор йўналишларидан бири бўлиб интеллектуал мулк соҳасидаги қонунчиликни ривожлантириш ва такомиллаштириш ҳисобланади. Бу кўп жиҳатдан давлатларнинг интеллектуал фаолият натижаларини фуқаролик муомиласига жалб қилиш, янги технологиялар импорти ва экспортини рағбатлантириш ҳамда мамлактнинг ижодий салоҳиятини ривожлантиришга интилаётгани билан боғлиқдир. Ушбу мақсадларни амалга ошириш, ўз навбатида, интеллектуал фаолият натижасининг яратувчилари ва бошқа ҳуқуқ эгаларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишни талаб қилади. Компьютер дастурлари интеллектуал фаолият натижаси сифатида фуқаролик ҳуқуқининг ўзига хос янги объекти ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 1031-моддасига асосан, Интеллектуал мулк объектлари жумласига фан, адабиёт ва санъат асарлари билан бир қаторда электрон ҳисоблаш машиналари (ЭҲМ) учун дастурлар ва маълумотлар базалари ҳам кириши белгиланган [1]. Худди шундай, Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик ҳуқуқлари ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонунининг 6- моддасида барча турдаги ЭҲМ учун дастурлар, шу 77 2020 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА жумладан ҳар қандай дастурлаш тилида ва ҳар қандай таъминотни ишлаб чиқувчилар томонидан шаклда, чунончи бошланғич матн ҳамда объект кодида бериладиган лицензиялар фойдаланувчиларни судга ифодаланиши мумкин бўлган амалий дастурлар ва бермаслик кафолати ҳисобланади. операцион тизимлари ҳам муаллифлик ҳуқуқи объекти Дастурлар иккита катта гуруҳга бўлинади – эркин эканлиги шунингдек, электрон ҳисоблаш машиналари фойдаланиш (бепул ва очиқ лицензия) эркин бўлмаган учун дастурларни яратиш, улардан фойдаланиш ва (тижорат лицензияси), шунингдек бир вақтнинг ўзида уларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш билан боғлиқ бу икки гуруҳга ҳам тааллуқли бўлган шартли бепул муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг дастурлар ҳам мавжуд. Ушбу дастурларни юклаб олиш «Электрон ҳисоблаш машиналари учун яратилган ва фойдаланиш чегараланган. дастурлар ва маълумотлар базаларининг ҳуқуқий Очиқ лицензияларга модификация (ўзгартириш) ҳимояси тўғрисида»ги Қонуни билан ҳам тартибга қилиш мумкин бўлган Open Sourc дастурлари киради. солинади. Хусусан, мазкур қонуннинг 3-моддаси ЭҲМ Freeware, GPL, Adware, Postcardware, Donationware, учун яратилган дастурлар ва маълумотлар Nagware/Begware каби дастурлари эса текин базаларини муаллифлик ҳуқуқи объектлари сирасига фойдаланиш мумкин бўлган дастурларга киради. киритади [2] ,[3]. Commercial дастурлар тижорат лицензияси Ҳуқуқий ҳимоя барча турдаги дастурларга, шу ҳисобланиб ушбу дастурларнинг асосий мақсади жумладан ҳар қандай дастурлаш тилида ёзилган фойда олишга қаратилган ва ушбу дастурлар ёпиқ операцион тизимларга, дастурий таъминотнинг манба кодли ҳисобланади. кодига ҳамда объект кодига нисбатан қўлланилади. Лицензилар гуруҳга бўлиниши билан бир қаторда Бироқ, ҳуқуқий ҳимоя ғоялар ва принципларга, шу лицензиялашнинг ҳам ўз навбатида турлари мавжуд. жумладан интерфейс ҳамда алгоритм ташкил қилиш дастурий таъминотни лицензиялашнинг турлари ғоялари ва принципларига, шунингдек дастурлаш ишлаб чиқувчининг ўз муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя тилларига нисбатан татбиқ этилмайди. қилиш бир кўриниши ҳамдир. Шуни таъкидлаш жоизки, дастурий таъминотга Дастурий таъминотни лицензиялашнинг тўртта бўлган ҳуқуқни моддий объектларга бўлган ҳуқуқ билан тури мавжуд: аралаштирмаслик лозим. Масалан дастурий таъминот 1. OEM. Дастурий таъминотнинг олдиндан ёзилган флешка ёки қаттиқ дискни сотиб олиш орқали ўрнатилган тури бўлиб, энг арзон турларидан бири харидор манба ёки объект кодига бўлган ҳуқуқни қўлга ҳисобланади. Унинг ўзига хос хусусияти шундан киритмайди харидор фақат маълумот ташувчисида иборатки, фойдаланувчи дастурий таъминотни дастурий таъминотдан фойдаланиш ҳуқуқига эга компьютер ёки сервернинг ўзи билан бирга