Жанр «ландей» и его поэтические особенности в афганском фольклоре

Аннотация

L andey is the most popular type of verbal lyric poetry of Afghan (Pashtun) people. This type of poem is so widespread among the people that it is impossible to imagine Pashtuns folklore without it. This two-dimensional rhythmic poem is known for its incredible shortness of expression, although it is well-known for its ability to express certain ideas and experiences in bright, magnificent artistic lines. The term “landey” is derived from pashtu (pashto, pakhta) word "ﺪﻨﻟ" ("land") with the meaning "short, small poetry". Landeys are anonymous and have their own poetry composition, composed of two unconformable compositions, but also preserved their originality in describing a wide range of topics, events, and lifestyle. Landey, as an example of collective work of the public, is often created by the fact, without any training, but at the same time comes from the bottom the heart, describes the beauty of the human’s heart, spreads rapidly among the public and is considered national value of Pashtun people. No other type of genre of folklore is popular and extensively used by ordinary people like landey. It is difficult to determine the total number of landeys spread among the Pashtuns. A great part of them has been written down and published by today. However, according to researchers, there are tens of thousands of such poetic miniatures in the memory of the people. More than 7,000 landeys in the "Pashto Songs", which have a relatively large collection of Landeys, have been collected. They are often the result of the art of expressive art (expromt) during singing. Sometimes it is formed during the confrontation between the two interlocutors or groups, when two loved persons talk about their emotions or when their perceptions are expressed in the song. Keywords and expressions: landey, folklore, lyric poetry, pashtun people, artistic art, line, inversion. 5 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 Ландэйларнинг мазмун доираси ниҳоятда кенг бўлиб, уларни яратишда юзлаб, минглаб кишилар: йигит-қизлар, оддий чорвадор ва кўчманчилардан тортиб машҳур шоирларгача иштирок этади ҳамда бу жанр орқали ўз туйғу- кечинмалари, ўй-фикрлари, дарду ташвишлари, орзу-умидлари, бахту шод- ликларини ифодалайдилар. Бу жанрда ошиқ-маъшуқларнинг изтиробу қу- вончлари, беғубор ёшлик сурури-ю, чуқур ижтимоий мазмундаги жанговар- лик туйғулари, ватандан жудолик ҳасратлари, ватан муҳаббати, эл-юрт ҳимояси, ижтимоий тенгсизлик, мардлик ва номардлик, ишонч ва алдов, қарилик андуҳлари, фалсафий дидактика ва бошқа мотивлар чиройли, қуйма образлар, қочиримлар, ҳазил ва киноялар, ҳажвлар воситасида ўз тажас- сумини топади. Баъзи афғон олимларининг фикрича, ландэйнинг келиб чиқиши санскрит ва Авестага – унинг готларига бориб тақалади. Баъзилар ҳинд, панжоб қабилалари орасида тарқалган моҳиё ёки дурҳо жанридаги шеърларга ўхшаб кетиши жиҳатидан уларнинг келиб чиқиш илдизлари ҳам бир бўлиши мумкин, деган тахминни илгари сурадилар1. Аммо ландэйларнинг илдиз- лари ва пойдеворини аниқлаш, уларнинг орийларга бориб тақалиши ҳақи- даги изланишлар жуда саёз ва умумий тахминлар бўлиб, ҳозиргача ландэйларни ҳеч ким на готлар, на веда қўшиқлари билан таққослаб ўрганмаган. Ландэйларнинг юзминглаб намуналари жуда қадим замонлар- дан то бизнинг кунимизгача оғзаки ёки ёзма шаклларда турли-туман оҳанг ва модификация, вариантларда ижод қилинганлиги куйланиб келинаётганлиги маълум. Ҳозирда мавжуд ландэйлар ўзининг туғма табиати, шеърий “пор- трети” билан, яъни қисқа ва лўндалиги, мусиқавийлиги, тугал фикр ифодаси ҳамда аксарият ҳолларда бадиҳа тарзида ҳозиржавоблик билан вужудга келиши, фалсафийлиги, лириклиги, тасвирий воситаларнинг юксак намунаси ва бошқа бир қанча жиҳатлари билан японларнинг уч мисрали хокку (хайку), ўзбекларнинг икки мисрали лапарлари, русларнинг тўрт мисрали частушкаси, итальянларнинг “ергорилло”, испанларнинг “сантегондо”сига ўхшаб кетади. Бу қўшиқларни паштунларнинг ўзлари турли қабила, туман ва вилоятлар орасида турлича номлайдилар. Жумладан, Қандаҳор, Ғазна, Хўст ва Кунарда бу қўшиқлар ландэй деб аталади, Свот ва Пешовар атрофида улар тапа номи билан машҳурдир. Нангарҳор водийси, Бажаурда, моманд ва вардак қабилалари орасида бу қўшиқлар кўпроқ текэй деб аталади. Шунингдек, бу шеър турининг бадэла, сандэра, стойина, мисрэй, овоз каби номлари ҳам учрайди. Бироқ турли паштун қабилалари, туманлари ва вилоятларида уларнинг қандай номланишидан қатъи назар, афғон фольклоршунослигида ва ҳаётда бу шеър аксарият ҳолларда ландэй деб атаб келинади. Ландэйлар ўзига хос композицион-синтактик қурилиш, бадиий тасвир воситалари, образлар тизими, ритмик бўлакларга эга, қофияси йўқ, ҳозирги 1 ١٣٧٨ ،ﮫ ی ﻣﻮﻟ لﺎﮐ ﻢﯾود ،نﺎﺘﺴﻧﺎﻐﻓا تﺎﻌﺒﻄﻣ ﺰﮐﺮﻣ ﯽﺗﺎﯾﺮﺸﻧ نﺎ رآ ،نﺎﺘﺴﻧﺎﻐﻓا دازآ ﮫﻠﺠﻣ ،نﻮﺘﺜﭘ ﯽﻨﯿﺒﻧﺎﮭﺟ یﻮ ﻟا :ﺎﮭﯾﺪﻨﻟ .١۴٣ ،ص ،ش ھ 6 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 замон шеършунослиги термини билан айтганда, верлибр, яъни сарбаст шеърнинг бир туридир. Маълумки, верлибр (ўзбек тилида “сарбаст”)1 қофияси эркин, бўғинла