Наука о хадисах и деятельность ученых в шоше в средние века

Аннотация

This article reveals new informations about such muhaddithes of Shash oasis as Imam Abdullah ibn Avana Shashi, Abu Sa’id Isa ibn Selim Shashi, Abu Muhammad Ja’far ibn Shu’ayb Shashi, Abu Is’hak Ibrahim ibn Huzeym Shashi, Abu Ali Hasan ibn Sahib ibn Hamid hafiz Shashi and e.t.c. Keywords and expressions: medieval, Shash, Hadhrat Imam, Imam Shashi, fiqh, hadith, muhaddith. Халқимиз кўҳна тарихи, бой илмий мероси, маърифати билан жаҳон ци- вилизациясида ўзига хос ўрин эгаллайди. Хусусан, маданиятимиз тараққиё- тида ўрта асрлар (IX–XII) муҳим аҳамият касб этади. Маълумки, IX–XII асрлар Ўрта Осиёда илм-фан ва маданият, айниқса, ислом илмлари тараққий қилган. Бинобарин, юртимиздаги Бухоро, Самарқанд, Насаф (Қарши), Термиз, Хива, Шош (Тошкент) каби қадимий шаҳарлар ислом дунёсидаги илм-фан ва маданият марказлари сифатида машҳур бўлган. Жумладан, Тош- кент – ўрта аср манбаларида Шош деб номланиб, бу ердан тафсир, ҳадис, фиқҳ каби ислом илмларида кўплаб таниқли олимлар етишиб чиққан. Милодий IX аср ҳадис илмида катта ютуқлар қўлга киритилгани боис “ҳа- дис илмининг олтин асри” деб юритилади. Чунончи, VIII асрнинг ўрталаридан бошлаб ривожланиб борган ҳадис илми билан кейинги икки-уч аср давомида 5 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 тўрт юздан зиёд муҳаддис шуғулланган1. Насафлик аллома Абу Ҳафс Насафий (1068–1142) “Китоб ал-қанд” ва марвлик тарихчи Абу Саъд Самъоний (1113– 1167) “Китоб ал-ансоб” асарларида юртимиз шаҳарларида фаолият юритган муҳаддислар ҳақида қимматли маълумотларни келтиришган. Хусусан, “Китоб ал-қанд” ва “Китоб ал-ансоб” каби манбалар берган маълумотларга кўра, VIII–XII асрлар мобайнида Мовароуннаҳрда 3000 дан ортиқ кўзга кўринган муҳаддислар яшаб, фаолият юритганлар. Улардан 1000 дан ортиғи Самарқандда, 600 дан ортиғи Бухорода яшаган бўлсалар, шундан 400 дан ортиғининг ҳаёт ва фаолиятлари Насаф шаҳри билан боғлиқ эди. Қолган 1000 муҳаддисдан 70 дан ортиғи Шошда, 60 дан ортиғи Фар- ғонада, яна шунчаси Кешда, 50 дан ортиғи Термизда, 40 дан ортиғи Хоразм- да, шу билан бирга Уструшана, Дабусия, Кушония ва бошқа маҳаллий мин- тақаларда фаолият олиб борганлар2. Юқоридаги рақамлар Шош ҳам мусулмон Шарқидаги илмий-маданий мар- казлардан бири эканини тасдиқлайди. Шошда ҳадис илми ривожланган ва бу ер- дан етишиб чиққан муҳаддислар нафақат Шош воҳасида, балки ислом дунёси- нинг турли марказларида илмий фаолият олиб боришган ва шуҳрат қозонишган. Шош воҳасида ҳадис илмининг ривожланишида ўрта асрлардаги анъа- нага мувофиқ Самарқанд, Бухоро, Хива, Насаф, Термиз, Марв каби турли шаҳарлардаги мадрасаларда фаолият кўрсатган олимлар ўртасидаги илмий ҳамкорлик муҳим аҳамият касб этган. Имом Абдуллоҳ ибн Абу Авона Шоший, Имом Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Ҳомид Шоший, Абу Саъид Исо ибн Солим Шоший, Абу Муҳаммад Жаъфар ибн Шуайб Шоший, Абу Исҳоқ Иброҳим ибн Хузайм Шоший, Абу Али Ҳасан ибн Соҳиб ибн Ҳамид Ҳофиз Шоший, Абуллайс Наср ибн Ҳасан ибн Қосим Шоший Тункатий, Абу Исҳоқ Иброҳим ибн Хузайм ибн Қумайр ибн Ҳоқон Шоший каби кўплаб муҳаддислар ислом дунёсининг турли ша- ҳарларидаги мадрасаларда ҳадис илмидан сабоқ беришгани, кутубхоналарда турли диний билимларнинг айрим масалалари бўйича мунозаралар ўтказиш- гани араб манбаларида зикр этилган. Марвлик муаррих Абу Саъд Самъоний ўзининг “Китоб ал-ансоб” (“Насаб- нома”) асарида Шошдан кўплаб имомлар етишиб чиққанлиги, Абдуллоҳ ибн Авона Шоший шулар жумласидан эканини биринчилар қаторида қайд этган. Имом Абдуллоҳ ибн Абу Авона Шошийдан буюк муҳаддис Имом Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий, Жаъфар ибн Муҳаммад Фирёбий ва бошқалар ҳадис илмидан таълим олишган3. Машҳур тарихчи Абу Бакр Хатиб Бағдодий (ваф. 1 Қаранг: Уватов У., Усмонов И., Раҳимжонов Д., Муҳамедов Н. ва бошқалар. Мовароун- наҳр алломаларининг ҳадис илми ривожига қўшган ҳиссалари. Монография. – Т.: Моваро- уннаҳр, 2011. 10–11-бетлар; Абу Исо ат-Термизий. Аш-Шамойил ан-Набавийя. / Таржимон: У. Уватов. – Т.: Чўлпон, 1993. 4-б. 2 Рахимджанов Д. А. Абу Ҳафс ан-Насафийнинг “Китоб ал-қанд фи маърифат “уламо” Са- марқанд” асари – Самарқандда ҳадис илми тарихи бўйича муҳим манба // Тарих фанлари номз... дисс. – Т.: Тошкент ислом университети, 2003. 13-б. 3 Абу Саъд Абдулкарим ибн Муҳаммад ас-Самъоний. Ал-Ансоб. – Байрут, 1988. 7-жилд. 244-б. 6 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 1071) “Тарихи Бағдод” китобида ёзишича, Абу Саъид Исо ибн Солим Шоший Бағдодга келиб, улуғ муҳаддис ва фақиҳ Абдуллоҳ ибн Муборак ривоят қилган ҳадисларни ёзиб олган. Шошлик муҳаддисдан сунний мазҳаб асосчиларидан бири Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Ҳанбал, машҳур олим Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Абдулазиз Бағавий ва бошқалар ҳадис ривоят қилишган1. Ислом оламида Имом ал-Бухорий, Имом ат-Термизий, Имом ал-Мотури- дий каби “имом” даражасига эришган кўплаб буюк алломалар орасида Имом Абу Бакр ал-Қаффол аш-Шоший (903–976) ҳам алоҳида ўрин эгаллайди. Замондошлари “Ҳазрати Имом” деб улуғлаган бу зотнинг тўлиқ исми – Абу Бакр Муҳаммад ибн Али ибн Исмоил ал-Қаффол аш-Шоший бўлиб, араб манбаларида унга алоҳида ҳурм