О произведении "История Мухыи Хоканди"

Аннотация

“Тарихи Муҳйи Хўқандий” асари шоир Муҳйи Хўқандий (1836–1911)нинг форс тилида ёзган насрий асаридир. Бу асарнинг ягона дастхат нусхаси Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузуридаги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалар маркази фондида 604 ашё рақами остида сақланади. Ушбу мақолада “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асарининг ўрганилиш тарихи, қўлёзманинг тавсифи, таркибий тузилиши, таҳ- лили баён этилган. Шунингдек, асарнинг Марказий Осиё тарихини ўрганишдаги аҳамияти кўрсатиб берилган. Таянч сўз ва иборалар: Қўқон адабий муҳити, Қўқон хонлиги тарихи, Абдукаримхон, Норбўтахон, Худоёрхон, қипчоқлар, Мусулмонқул, турк султонлари, ҳиндистонлик шоирлар. Аннотация. “Таърих-и Мухйи Хуканди” (“История Мухйи Хуканди”) – историческое произведение поэта Мухйи Хуканди (1836–1911) написано на персидском языке. Единственный рукописный экземпляр-автограф этого произведения хранится в фондах Центра рукописей им. Абу Райхана Беруни при Ташкентском государственном институте востоковедения под № 604. В данной статье рассматрываются вопросы истории изучения этого произведения, описание рукописи, составные части произведения и его анализ. Наряду с этим, подчер- кивается значение даного произведения в изучении истории Центральной Азии. Опорные слова и выражения: Кокандская литературная среда, история кокандского ханства, Абдулкарим-хан, Нарбута-хан, Худаяр-хан, кыпчаки, Мусулман-кули, турецкие султаны, индийские поэты. Summary. "Tarih-i Muhyi Khukandi" ("History of Muhyi Khukandi") is a historical work written in Persian by Muhyi Khukandi (1836–1911). The only handwritten copy of the autograph of this work has been preserved at the Center of Eastern manuscripts at Tashkent State Institute of Oriental studies named after Abu Rayhan Bеruni (under the inventory №604). This article illustrates the history of the study of "Tarih-i Muhyi Khukandi", a description of the manuscript, structure of the work and its analysis. In addition, it also shows the significance of this work in the study of Central Asian history. Keywords and expressions: literary history of Kokand city, Kokand Khanate, Abdаlkarim Khan, Narbuta Khan, Khudayar Khan, Kipchaks, Musulmanqul, Turkic sultans, Indian poets. XIX асрнинг II ярми ва ХХ асрнинг бошларида Қўқон адабий муҳитида яшаб ижод этган забардаст зуллисонайн шоир Муҳйи Хўқандий (1836– 1911)1нинг насрий услубда форс тилида ёзган “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асари ҳақида илмий жамоатчилик бундан эллик беш йил илгари хабардор бўлганига қарамай, бу муҳим тарихий асар ҳозиргача жиддий ўрганилма- 1 Муҳйи Хўқандий ҳақида қаранг: Ҳайитметов А. Тақдир ва таҳсинга лойиқ // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1992 йил 9 октябрь; Зоҳидов Н. Муҳйиддин Муҳаммад Ризо охунд ўғли Муҳйи // Ўзбек тили ва адабиёти. 1994, 3-сон. Юсупов Ш. Муҳйи Хўқандий // Шарқ юлдузи. 2002, 1-фасл. 143 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 ганлигини афсус билан қайд этиб ўтиш жоиз, деб ўйлаймиз. Бу асар ҳақида илк маълумотларни жамоатчиликка тақдим этган шарқшунос олим Илёс Низомиддинов бўлди. У “Сайёҳларнинг ёзганлари” номли китобининг “Шоир Муҳйи ва Фурқат Ҳиндистонда” деб аталувчи бобида “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асари Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузури- даги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари марказида 604-рақам остида сақланаётганлигини айтиб, шундай ёзади: “Муҳйининг Афғонистон ва Ҳиндистонга қилган сафарлари кейинчалик “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асарини яратишда унга катта ёрдам беради. Муҳйининг бу асарида Ўрта Осиё, Эрон, Туркия ва Ҳиндистон тарихига оид кўпгина маълумотлар кел- тирилади. “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асарининг муҳим жойи шундаки, бунда муаллиф юқорида кўрсатилган мамлакатларда яшаб ўтган ва Муҳйи замо- насида яшаган буюк шахслар, давлат арбоблари, олим ва шоирлар ҳақида қисқа биографик маълумотлар беради. Шунинг учун агар Шарқ халқлари маданий тараққиётида муҳим ўрин тутган Муҳйининг бу тарихий асари нашр этилса, фикримизча, яхши иш қилинган бўлар эди”1. И.Низомиддиновнинг Муҳйи ва унинг тарихий асари ҳақидаги мазкур фикр-мулоҳазалар “Ўрта Осиёнинг чет эл Шарқи билан муносабатлари”2 китобида ҳам бир оз кенгай- тирилган ҳолда баён қилинган. Жумладан, муаллиф Муҳйининг айрим ҳин- дистонлик шоирлар ҳақида ёзган маълумотларни мисол тариқасида келтириб ўтади. Афсуски, шўролар даврида Муҳйи ва унинг ижодига нисбатан шакл- ланган салбий муносабат туфайли шоирнинг бошқа асарлари қатори “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асари ҳам илмий ўрганилмай, четга суриб қўйилди. Мустақиллик йилларида Муҳйи ҳаёти ва ижоди билан астойдил қизиқиб, бир неча илмий мақолалар эълон қилган таниқли адабиётшунос олим, фило- логия фанлари доктори, профессор Шариф Юсупов жамоатчилик эътибо- рини ҳозиргача ўрганилмай келинаётган “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асарига яна бир бор қаратиб, бу асар ҳақидаги ўз фикр-мулоҳазаларини баён қилди.3 Қозоғистонлик тарихчи олим Т. К. Бейсембиев ҳам ўзининг “Кокандская историография” номли йирик тадқиқотида “Тарихи Муҳйи Хўқандий” асари ҳақида тўхталиб, асарнинг қисқача мундарижасини келтириб ўтган4. Биз