Коллекция исторических документов Центра восточных рукописей: исследование, реформа и задачи на будущее

Аннотация

Мақола Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари марказида сақ- ланаётган тарихий ҳужжатлар коллекцияси ва унда олиб борилаётган тадқиқот лойиҳа- ларининг моҳиятига бағишланган. Шунингдек, тарихий манбаларни ўрганиш, сақлаш ва ом- малаштириш йўлида чиқарилган ҳукумат қарорларининг мазмуни ва унинг бажарилишига алоҳида эътибор қаратилган. Таянч сўз ва иборалар: Шарқ қўлёзмалари, тарихий ҳужжат, тадқиқот, ислоҳот, реестр, интеграция. Аннотация. Статья посвящена коллекции исторических документов, хранящихся в центре восточных рукописей и значению исследований, проводимых в рамках проектов. Уделяется особое внимание содержанию и выполнению постановлений правительства направленных на изучение и хранение исторических источников. Опорные слова и выражения: восточные рукописи, исторический документ, иссле- дование, реформа, реестр, интеграция. Summary. This article is devoted to the study of historical documents stored at the Center for Oriental Studies (COS) and the importance of the researches conducted within the framework of projects. Besides, special attention was drawn to the procurement of the government Decrees directed to the investigation of saving historical documents. Keywords and expressions: Oriental manuscripts, historical document, research, reform, register, integration. Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузуридаги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари маркази ноёб ёзма манбалар хазинаси Марказий Осиёдаги етакчи ҳисобланиб, дунёнинг энг бой қадимий ёзма манба хазина- ларидан бири сифатида 2000 йил халқаро ЮНЕСКО ташкилотининг “Бутун Жаҳон Маданий Мероси” рўйхатига киритилган. 109 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 Мазкур хазинада 26000 жилд ноёб Шарқ қўлёзма асарлар, 40000 қадимги тошбосма ва босма асарлар, 5000 ноёб тарихий ҳужжатлар каби турли кол- лекциялар мавжуд бўлиб, улар миллатимизнинг буюк ўтмиши, маданияти, илм-фан тарихини ўзида акс эттиради. Ёзилган даври бўйича манбалар ми- лодий IX–ХХ асрларга мансуб бўлиб, улар тарих, маданият, адабиёт, мате- матика, астрономия, астрология, география, табобат, кимё, маъданшунослик каби соҳаларга оид. Асарлар араб, форс, туркий, урду ва бошқа шарқ тил- ларида битилган. Шунингдек, манбалар хазинасида XIV асрдан XX асргача бўлган даврларда ишланган ноёб миниатюралар сақланади. Қўлёзмаларни миниатюралар билан безатиш, яъни асар сюжети қаҳрамонлари ва воқеала- рини тасвирларда акс эттириш санъати Шарқ китобат санъатининг ўзига хос жиҳатларидан ҳисобланади. Манбалар хазинасининг нодир коллекцияларидан бирини тарихий ҳуж- жатлар ташкил қилади. Улар турли даврларда Ўзбекистон ва унга ҳам- ҳудуд минтақаларга тегишли бўлиб, форс, ўзбек ва араб тилларида битил- ган. Ҳужжатларнинг мазмунига кўра, аждодлар силсиласини ўзида акс эт- тирувчи турли қадимги шажаралар, қозихона ҳужжатлари, ёрлиқлар, ёзиш- малар, Самарқанд ва Бухорода бунёд этилган мадрасаларнинг қурилишига доир маълумотларни акс эттирувчи ҳужжатлар тўпламларидир. Ҳужжатлар матни юзасига ҳукмдорнинг шаклдор муҳри босилиб тасдиқланган. Муҳр- ларда эса ҳукмдорнинг унвони, исми, отасининг исми ва бошқа маълу- мотлар акс эттирилган. Тарихий ҳужжатлар коллекциясидаги энг қадимий ҳужжат XIV асрга оид бўлиб, энг сўнггиси ХХ асрнинг I чорагига тааллуқлидир. Ҳужжатларнинг яна бир гуруҳи – қозилик ҳужжатларидир. Булар тарихий ҳужжатлар кол- лекциясининг катта қисмини ташкил қилади. Коллекцияда сақланаётган муҳим тарихий манбалардан яна бири “Навоий альбоми” деб ном олган бўлиб, 16 та муаллифнинг аслиятдаги 594 та ёзишма хатларини ўз ичига олган альбомдир. Бу бевосита бобомиз Алишер Навоий томонидан жамланган бўлиб, Абдураҳмон Жомий, Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор, Алишер Навоий ва бошқаларнинг ўзаро ёзишмаларидан иборат. Бу каби ноёб тўплаб дунёда ягона ва автограф манба бўлиб Шарқ қўлёзмалар маркази тарихий ҳужжатлар коллекциясининг ноёб дурдонала- ридан бири ҳисобланади. Хазинадаги барча ҳужжатлар тўлиқ каталоглаштирилмаган бўлса-да, ҳозирга қадар уларнинг айрим турлари, яъни Хива қозилик ҳужжатлари, Ўрта Осиё ёрлиқлари, “Навоий альбоми”даги хатлар нашр қилинган. Мустақиллик давридан кейин, хусусан, сўнгги йилларда таълим соҳасида ҳукуматимиз томонидан туб ислоҳотлар амалга оширилиши натижасида ноёб манбаларни ўрганишга, айниқса, ёш шарқшунос тадқиқотчилар ва магистр талабаларнинг қизиқиши ортиб бораётганлигини қайд этиш лозим. Бу эса, уларнинг ёзма манбалар устида эркин тадқиқотлар олиб бориш- ларига шароитларнинг яратилишини тақозо этади. 110 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 Айни қизғин жараёнларда Юртбошимиз томонидан 2014 йил Самарқанд шаҳрида ўтказилган “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги роли ва аҳа- мияти” халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги билдирилган фикр- мулоҳазалар ҳали шу пайтгача амалга оширилмаган, лекин моҳияти бўйича ўта муҳим бўлган лойиҳанинг бошланишига туртки берди. Жумладан, халқаро конференция очилиш маросимида: “Ўзбекистоннинг ўзида китоб фондлари