Теоретические аспекты исследования истории современной дипломатии Узбекистана

Аннотация

Мақолада Марказий Осиё давлатлари, уларнинг тасарруфида бўлган ҳудудларда дип- ломатиянинг шаклланиши ва ривожланиши, шунингдек, ўзбек дипломатияси тараққиёти масалалари тарихи ижтимоий-гуманитар фанлар вакиллари томонидан ҳозиргача етарли ўрганилмаган бўлса- да, муаммо тарихининг турли даврларини, шу жумладан, замонавий халқаро ҳамкорлик масалала- рини ҳар томонлама тадқиқ этиш асосан мустақиллик йилларида бошланганлиги таъкидланади. Муаллиф ўтказилган тадқиқотларни муаммовий-хронологик метод асосида шартли равишда бир неча йўналишга ажратган. Таянч сўз ва иборалар: Марказий Осиё, дипломатия, халқаро муносабатлар, ташқи сиёсат, геосиёсат, иқтисодий дипломатия, иқтисодий дипломатия, парламент дипломатияси, оммавий ва рақамли дипломатия. Аннотация. В статье отмечается, что хотя представителями общественно гуманитарных наук пока недостаточно изучены процессы формирования и развития дипломатии государств Центральной Азии и территорий, находившихся в их подчинении, а также история развития узбекской дипломатии, всестороннее изучение различных периодов истории проблемы и вопросов международного сотрудни- чества в основном началось в годы независимости. Автор на основе проблемно-хронологического метода условно подразделяет проведенные исследования по нескольким направлениям. Опорные слова и выражения: Центральная Азия, дипломатия, международные отношения, внешняя политика, геополитика, экономическая дипломатия, парламентская дипломатия, публичная дипломатия, цифровая дипломатия. Аbstrаct. The article notes that although representatives of the social and humanitarian sciences have not yet sufficiently studied the processes of formation and development of diplomacy of the Central Asian states and territories, subordinate to them, as well as the history of the development of the Uzbek diplomacy, a comprehensive study of various periods in the history of the problem and issues of international cooperation mainly began in the years independence. The author on the basis of the problem-chronological method conditionally subdivides the conducted research into several directions. Keywords аnd expressions: Central Asia, diplomacy, international relations, foreign policy, geopo- litics, economic diplomacy, parliamentary diplomacy, public diplomacy, digital diplomacy. Кириш. Тарихдан маълумки, Ўрта Осиёнинг давлатлараро алоқалари ва дипломатияси ҳам кўп асрлик тарихга эга. Ўзбекистон ҳудудида дипломатик муносабатлар тарихи энг қадимги даврлардан бошланган бўлиб, унда саклар ҳукмдори Зарина қўшинлари билан парфияликлар ўртасида бир неча йил давом этган уруш тинчлик шартномаси билан якунланган1. Шартномага кўра, парфияликлар амалда ўз мустақилликларини сақлаб қолишган. Бу шартнома Ўрта Осиё дипломатияси тарихида тарих фанига маълум бўлган биринчи халқаро битим ҳисобланади. 1Retveladze E., Saidov A. О‘zbekiston hududida eng qadimgi davrda diplomatik munosabatlarning rivojlanishi (Development of diplomatic relations in the territory of Uzbekistan since ancient times). Toshkent, “Inson xuquqlari bо‘yicha Milliy markaz”., 2001. 40 pp. 147 S H ARQ M AS H ’ AL I Ўрта асрлар дипломатияси тарихига оид дастлабки манбалар суғд, форс, араб ва туркий тилларда битилган. Бу ўринда илк ўрта асрларда Самарқанд ҳокими Диваштич Чочга Суғд элчиси сифатида Фатуфарнни жўнатган . Диваштич Фатуфарнни билан билан бирга 712-714 йилларда алоҳида ҳам ҳам ёзиб юборган. Мазкур мактубда Чоч турк ҳоқони ва Фарғона подшоҳи ҳузурига борган элчи орқали махсус дипломатик вазифа қўйилган, унда араб истилочиларига қарши биргаликда курашишга даъват қилинган1. Ўрта асрлар дипломатиясига оид ноёб манбаларда давлатни идора қилиш усуллари, сиёсати, қонун-қоидалари, расм-русумлар ва ахлоқ тамойиллари билан бир қаторда элчилик масалалари ҳам баён этилган. Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билик” асарида “Тамоми кишилардан сараси элчи (бўлиши) керак, билимли, заковатли, жуда етук (бўлиши) керак” дейилган. Шунингдек, у элчиларни “кўзи тўқ” кишилардан тайинлаш, очкўз ва мол-дунёга хирс қўйганларни хорижий алоқа билан боғлиқ ишларга яқинлаштирмасликни маслаҳат беради2. Низомулмулкнинг “Сиёсатнома” (“Сияр ул-мулук”) асарида “Элчи ҳам подшоҳлар хизматида бўлган, сўзлашда жасур, жаҳон кўрган, донишманд, ўткир хотирали, андишали ва чиройли бўлсин. Агарда элчи ёши улуғ ва олим бўлса яхшидир, юборилган надим шу йўсинда бўлса, ишонч уйғотади,” деб подшоларга ўгит беради3. Юқорида зикр этилган асарлар ўтмишда ҳам туркий халқлар дипломатияси юксак маънавий асосларга таянганини кўрсатади. Темурийлар даври дипломатияси ўзига хос бўлган бўлиб, Амир Темур дипломатиясини асосли равишда “Ақл ва жасорат билан қўлга киритилган қадр-қиммат ва улуғворлик” дея баҳолаш мумкин4. Ўрта Осиё дипломатияси тарихига оид қимматли маълу- мотлар АҚШ, Англия, Ҳиндистон, Туркия ва Эронда нашр этилган адабиётларда ҳам учрайди. Масалан, Э. Олвортнинг АҚШда чоп қилинган “Ўзбеклар" монографиясида “Ўзбек диплома- тияси” ҳақида айрим фикрлар баён этилган бўлса, хорижий шарқ мамлакатларида эълон қилинган қатор илмий тў