Описание Маваруннахра Хафизом Танишем аль-Бухари в «Абдулланаме»

Аннотация

This article is devoted to the analysis of the description of Movarounnahr in the work "Abdullanoma" ("King of Honor") by the 16th century historian Hafiz Tanish al-Bukhari, which is rich in information about the political, socio-economic and cultural life of Central Asia and Khorasan. Information about the historical and geographical location of Movarounnahr, its famous cities, many mosques, madrasas, khanakahs and other buildings built by Abdullah in Movarounnahr will be studied. Keywords and expressions: Movarounnahr, Bukhara, Samarkand, Balkh, climate, Abu Bakr Sa'd, Sumiton, foundation, madrasa, mosque, khanaqah, agriculture, salary. Ўрта Осиёда XVI аср охирларида яратилган муҳим тарихий географик асарлардан бири Ҳофиз Таниш Бухорийнинг “Абдулланома” (“Шарафномайи шоҳий”) асаридир. Бу асар Бухоро хони Абдуллахон II нинг тарихи бўлганлигидан “Абдулланома” номи билан ҳам машҳурдир. Уни бухоролик шоир, тарихчи ва ўлкашунос Ҳофиз Таниш Бухорий 1584-1591 йиллар оралиғида ёзган1. Ҳофиз Таниш Бухорийнинг “Абдулланома” (“Шарафномайи 1 Ҳ.Ҳасанов. Сайёҳ олимлар. – Тошкент. Ўзбекистон. 1981. – Б. 210-212. [H.Hasanov. Sayyoh olimlar. Toshkent. O‘zbekiston. 1981. – B. 210-212].[ H.Hasanov. Tourist scientists. – Tashkent. Uzbekistan. 1981. - P. 210-212] 114 S H ARQ M AS H ’ AL I шоҳий”) асари Ўрта Осиё халқларининг XVI асрдаги сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаётини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. Асар далилий ашёларга бойлиги, тарихий воқеа – ҳодисаларнинг атрофлича ёритилганлиги билан бошқа асарлардан ажралиб туради. Ҳофиз Таниш Бухорий асардаги кўп воқеаларнинг ўзи гувоҳи бўлган, айримларини шоҳиди бўлган кишилардан эшитиб ёзганлиги учун ҳам бу асар жуда қимматли манба саналади. Муаллиф асарда Мовароуннаҳрнинг ижтимоий-иқтисодий, маданий муносабатларига оид, ўлканинг географияси ва топографиясига доир қимматли маълумотларни ёзиб қолдир- ган. Хусусан, унда Мовароуннаҳрнинг нозу неъматларга ниҳоятда бойлиги, ҳудудий жиҳат- дан жуда кенглиги, у фақатгина икки дарё Амударё ва Сирдарё оралиғидаги ҳудуд эмас, балки жуда катта ерларни эгаллаганлигини эътироф қилади. Асарда бу хусусда қуйидаги маълумотларни учратамиз: “Фазлу заковат эгалари, ақлу фаросат аҳлининг фикр ва хотирла- ридан махфий қолмасинки, Мовароуннаҳр хос ва авом орасида нозу неъматлари ва кенглиги билан машҳурдир”1. Мовароуннаҳрнинг катта қисми бешинчи иқлимда эканлигига урғу берилиб, чегараларини қуйидагича белгилайди. “Унинг узунлиги ғарбда Хоразмдан, яъни Жазоир ал-холидатдан тўқсон беш даражадан то Кошғар ва Хўтан вилоятигачадир. (Унинг) эни тўртинчи иқлим охири ва бешинчи иқлимнинг бошланиши (ҳисобланган) Амудан то бешинчи иқлим охири бўлган Фарғона томонларгача ва илгари олтинчи иқлимга қарашли бўлган Кошғар ва Олмалиқ2қачадир.”3 “Иқлим” сўзи юнонча “климат” сўзидан олинган бў- либ, “ер юзасининг қуёш нурларига нисбатан қиялиги” деган маънога эга. Дунё етти қисмга бўлинган ва ҳар бири “климат” деб аталган4. Муаллиф географик кенгликлар хусусида аниқ билимга эга бўлган. Мовароуннаҳрнинг тўрт томон чегаралари аниқ кўрсатилган, шаҳарлар- нинг қайси иқлимда жойлашганлигини ҳам эътибордан қочирмаган. “Бунга қараганда, Мова- роуннаҳрнинг сатҳи ва масофаси тахминан энига юз, узунасига икки юз қирқ фарсахдир. Баъзилар Мовароуннаҳр мамлакати икки сув Жайҳун ва Сайҳун орасига жойлашган, деб айтадилар. Унинг ҳудудларини шундай баён қилганлар: унинг шарқий чегараси жанубга мойил томондан Понжоб мавзеи ва Бадахшон тоғларидир. Унинг шимолга туташган тарафи Кошғар вилояти ва Хўтандан то Мўғулистон чегараларигача. Уйғур замини ҳам унга дохил- дир. Мовароуннаҳрнинг ғарбий чегарасида Хоразм жойлашган. Уни баъзилар Мовароун- наҳрга, баъзилар (эса) Журжонга қарашли, деб ҳисоблайдилар. (Мовароуннаҳрнинг) ғарбдан шимолга туташган тарафида Дашти Қипчоқ, ўзбек мамлакати ва Туркистон (жойлашган). (Унинг) жанубга муътасил томони Хоразм, Хуросон ва Хазар денгизи5 ўртасига жойлашган чўлдир. Мовароуннаҳрнинг шимолий чегараси олтинчи иқлимдир. Унда жами турклар 1 Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома (“Шарафномайи шоҳий”). Биринчи китоб. – Тошкент. “Шарқ”, 1999. – Б. 4. [Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (“Sharafnomayi shohiy”) Birinchi kitob.. – Toshkent. “Sharq”, 1999. – B. 4.]. [Hafiz Tanish al-Bukhari. Abdullanoma (“Sharafnomayi shahiy”). The first book. - Tashkent, “Sharq”, 1999. - P. 4]. 2. Кошғар ва Олмалиқ Шарқий Туркистон (Синь-Цзянь)нинг қадимий шаҳарларидан: Кулжага яқин жойлашган. [Koshg’ar va Olmaliq Sharqiy Turkiston (Sin-Jian) ning qadimy shaharlaridan: Kuljhaga yaqin joylashgan]. [Kashgar and Almalyk are from the ancient cities of East Turkestan (Sin-Jian): close to Kulja.] 3 Ҳофиз Таниш ал-Бухорий...Биринчи китоб. – Б. 151. Hofiz Tanish al-Buxoriy ...Birinchi kitib.- B.151. [Hafiz Tanish al-Bukhari ... The first book.- P.151] 4 Ҳ.Ҳасанов. Сайёҳ олимлар. – Тошкент. Ўзбекистон. 1981. – Б. 84. [H.Hasanov. Sayyoh olimlar. Toshkent. «O'zbekiston», 1981. – B. 84]. [ H.Hasanov. Tourist scientists. Tashkent. «Uzbekistan», 1981. - P. 84.] 5 Каспий денгизининг