Образцы употребления китайского глагола lái [lái] и его узбекских эквивалентов

Аннотация

Description of the semantics of the verb is a complicated process since the semantics of the verb is closely related to its distribution. In view of the foregoing, verbs are classified by the expression of directional movement and the presence or absence of subject/object, if there is one, by its quantity. In the Chinese language, there are verbs of motion that, besides movement, also express direction. These verbs can act as an independent verbal predicate or an appositive adjunct known as directive additional parts, a modifier or directional morpheme in a sentence. Verbs 来 [lái] “to come” and 去 [qù] “to go” are basic verbs of the direction of movement. Compound verb of the direction of movement is also formed by adding these verbs. If the action of the verb is getting closer to the speaker, 来 is used. If the action is moving away from the speaker, 去 is used. 来 [lái] “to come” is one of the basic verbs of the direction of movement. 来 [lái] is a polysemous word and it can act as notional or auxiliary verb in a sentence, as well as in the function of a syntactic word. The specificity of the semantics of the verb 来 [lái] lies in the fact that in addition to the orientation or direction of movement, it indicates the narrative clause, what information the speaker wants to emphasize. In this article, the verb properties of 来 [lái] are studied and ways to actualize their meanings in the Uzbek language are identified. The models 来 [lái] in the functions of the main and auxiliary verbs have been studied, as well as in the function of a syntactic word based on materials of the book by Lu Shusyan “现 代 汉 语 八 百 词. 吕 叔 湘” (“800 words of modern Chinese”). The similarities and differences between the semantics of the verbs 来 [lái] in Chinese and kelmoq in Uzbek are described. Keywords and expressions: verb of the direction of movement, predicate, additional grammatical meaning, direct meaning, figurative meaning, meaning of direction, auxiliary verb, modifier. Кириш. Ҳаракат йўналиши феъллари лексик-семантик гуруҳи барча тилларда мавжуд. Хитой тилида феъл маъно ва синтактик вазифасига кўра кўп қиррали: бир вақтнинг ўзида ҳам предикатив вазифани бажариши, ҳам грамматик маънони ифодалаши мумкин. Aйрим ҳолларда эса модификатор, яъни кўмакчи феъл бўлиб кела олади. Бунда улар етакчи феълнинг йўналишига ишора қилади. Ўзбек тилида ҳам кўмакчи феъллар етакчи феъл билан бирга келганда, унга қўшимча маъно юклайди, яъни маъно баъзан ҳаракат йўналиши, ҳаракатнинг тезлиги, давомийлиги ва шу кабиларни ифодалаши мумкин. Мақолада来 [lái] ҳаракат йўналиши феълининг етакчи ҳамда кўмакчи феъллик хусусиятлари ўрганилди ва таржима жараёнида ўзбек тилидаги эквивалентлари аниқланди. Тадқиқотга манба сифатида Люй Шусянгнинг «现 代 汉 语 八 百 词. 吕 叔 湘» (Ҳозирги хитой тилининг 800 та сўзи) асосида)1 китобидаги материаллардан фойдаланилди. Баъзи ўринларда “Большой китайско-русский словарь”2 луғатига мурожаат қилинди. 1现代汉语八百词. 吕叔湘, 主编. -北京, 1997. 2 Большой китайско-русский словарь: в 4 т. / под ред. И.М. Ошанина. – М.: Наука, 1984. 62 SHA RQ MA SH’ A LI Aсосий қисм. Хитой тилида ҳаракат феъллари гуруҳи таркибида ҳаракат йўналиши феъллари ажратилади. Бу феъллар гапда мустақил феъл предикати (бош бўлак) ёки модификатор ва йўналиш морфемаси сифатида қўшимча гап бўлаги вазифасида кела олади. Хитой тилидаги ҳаракат йўналиши феъллари бир қатор хитой ва рус тилшунослари томонидан турли даражада ўрганилган. Хусусан, Т.П.Задоенко ва Хуан Шуин ҳаммуаллифлигидаги “Начальный курс китайского языка” китобида келтирилишича, хитой тилида ҳаракат мазмуни билан бир қаторда унинг йўналишини ҳам ифодаловчи феъллар мавжуд1. Булар икки гуруҳга ажратилади. Биринчи гуруҳга макондаги ҳаракатни ифодаловчи 7 та феъл киритилган: 进 (кирмоқ), 出 (чиқмоқ), 下 (тушмоқ), 上 (кўтарилмоқ), 回 (қайтмоқ), 过 (кесиб ўтмоқ), 起 (кўтарилмоқ). Иккинчи гуруҳда сўзловчига қаратилган ҳаракатни ифодаловчи 2 та феъл − 来 (келмоқ) ва 去 (кетмоқ) қайд қилинади2. 来 [lái] келмоқ ва 去 [qù] кетмоқ ҳаракат йўналишини ифодаловчи содда феъллардир. Булар иштирокида айни маънодаги қўшма феъллар ҳосил қилинади3. Aгар ҳаракат сўзловчи (ёки объект)га йўналган бўлса, 来 (келмоқ), аксинча, сўзловчи (ёки объект)дан узоқлашиш маъноси ифодаланса, 去 (кетмоқ) феъли қўлланилади. Масалан: 学 生 们 来 了 [Xué sheng men lái le] Ўқувчилар келди (ҳаракат сўзловчига йўналган − бу ёққа). 学 生 们 去 了 [Xué shēng men qù le] Ўқувчилар кетди (ҳаракат сўзловчи турган жойдан бошқа томонга қаратилган – у ёққа). Ориентир ўз навбатида объект ёки субъект томонидан белгиланиши мумкин: гапда ориентир аниқ кўрсатилганда – объект, кўрсатилмаган бўлса – субъект томонидан белгиланади. Қуйида 来 [lái] келмоқ феълининг маънолари тадқиқ қилинади. 来 [lái] феълининг ўз ва кўчма маънолари. 来 [lái] феъли жонли ва жонсиз предметларнинг ориентирга қараб ҳаракатланишини билдиради; келмоқ, (қаердадир) бўлмоқ, йўналмоқ, яқинлашмоқ маъноларини ифодалайди. Масалан: 工 人 们 来 了 [Gōngrénmen lái le]4. Ишчилар келишди. 代 表 团 来 我 国 访 问 [Dàibiǎo tuán lái wǒguó fǎngwèn]. Делегация юр