Физули взял духовный пример с Навои

Аннотация

This article tells about the famous Azeri poet Fuzuli, who considered Alisher Navаi, a great figure of Uzbek classical literature, as one of his predecessors, and followed him in literary and philosophical views. In particular, Fuzuli's ghazal "Not five" was written as a taboo to Navаi's ghazal, the common features of the ghazal and the philosophical views of the two poets were compared. The poetic arts in Fuzuli's ghazal are also analyzed. Keywords and expressions: Navаi, Fuzuli, ghazal, tatabbu, istiqaq, tashbeh, ulgu. 32 SHA RQ MA SH’ A LI Мумтоз адабиётга дохил шоир қачон мазкур тоифадаги бошқа шоирнинг асарига тахмис, назира ё татаббуъ боғлайди? Қачонки, асар маромига етган бўлса ва ўқувчи унга беихтиёр тан берса, замонавий тилда айтганда, беш кетса. “Хўш, Муҳаммад Фузулий Алишер Навоий ижодидан шу таҳлит таъсирланганми?” деган саволга озарбайжонлик машҳур адабиётшунос Ҳамид Арасли ўзининг “Навоий ва озарбайжон адабиёти” номли китобида: “Фузулий ўз асарларида Навоий маҳоратидан кенг фойдаланган. У Навоийни Абунаввос ва Низомий билан бир қаторга қўйган. Фузулий Навоийни энг буюк сўз санъаткорларидан бири деб билган. У ўзбек адабиётидан яхшигина хабардор бўлган ва Лутфий ғазалларига тақлид қилган. Фузулий ва Навоий ғазаллари (руҳан) шу қадар яқинки, бу, шубҳасиз, Фузулийнинг ижодий такомиллашувида Навоийнинг катта таъсири борлигидан далолатдир” 1 деб жавоб беради. Дарҳақиқат, навоийхон ўқувчи Фузулий девонини варақаласа Навоий байтларига руҳан, маънан ва шаклан ўхшаш байтларга дуч келади. Хусусан, Фузулийнинг “Беш2 эмас” радифли татаббуъси Навоийнинг айнан шундай радифли фалсафий, пурмаъно ғазалидан илҳомланиб ёзилганлигини яққол кўрсатади. Қайд этиш жоизки, Навоийнинг мазкур ғазали “Ғаройиб ус-сиғар” девонидан жой олган бўлиб, 9 байтдан иборат бўлса, Фузулий татаббуъси 7 байтдан иборат. Биз ушбу мақола- мизда татаббуъни тўлиқ, ғазалнинг эса мабдаъ, мақтаъ ва мазмуний кесишган байтларини- гина қиёсий тадқиқ қилишни мақсад қилдик. Демак, Алишер Навоий ғазални: Даҳр судидин тамаъ узким, зиёне беш эмас, Умрни тутқил ғаниматким, замоне беш эмас, 3 деб бошласа, Фузулий татаббуъда: Даҳр бир манзил, ҳалойиқ корбони беш эмас, Сўз ғаму афсона, эл афсонахони беш эмас, деб салафи фикрини бошқача услубда ифода этади. Яъни, дунё бир манзилгоҳ бўлса, халқлар унда вақтинча қўним топадиган карвонлардир. Дунё халқларининг айтадиган сўзи – ғам ва чўпчакдан, иши – эртакчиликдан бошқа нарса эмас. Навоий ўз байтида “суд” ва “зиён” сўзлари орқали тазод санъатидан фойдаланган бўлса, Фузулий “афсона” ҳамда “афсонахон” сўзлари орқали иштиқоқ санъатини қўллаган. Татаббуънинг иккинчи байти: Тарки фикри дуняву савдойи уқбо айлаким, Дуняву уқбо хаёлию гумони беш эмас. 1 Ҳ. Арасли. Навоий ва озарбайжон адабиёти. Журн. “Ўзбек тили ва адабиёти”, 1968, № 3, - Б. 44. 2 Мазкур сўзнинг биз ўрганаётган ғазалдаги маъноси “кўп, ортиқ, зиёда”ни англатади. Қаранг: “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”, 2020, - Б. 245. Аммо баъзи байтлар “кўп” маъносида эмас, мазмун нуқтаи назаридан келиб чиқиб шарҳланди. 3 Маъноси: Бу дунё фойдасидан тамаъни уз, чунки унинг фойдасидан зиёни кўп, умрни ғанимат тутки, вақтинг кўп эмас. 33 SHA RQ MA SH’ A LI Маълумки, “савдо” сўзининг “қора”, “телбалик” ва “бозорда савдолашиш” маънолари бор. Мазкур байтда сўзнинг учинчи маъносига ишора бор. Шунингдек, татаббуъдаги “савдо” сўзининг келиб чиқиш “сарчашмаси” Навоий ғазалининг матлаъсига бориб тақалади. Зеро, “фойда” ва “зарар” бор жойда, албатта, “савдо” ҳам бўлади. Байтнинг маъноси шундай: “(Агар ақлинг бўлса) Дунё ва охират савдосини тарк этиш фикрини қилки, дунё хаёли (ўткинчи ҳою ҳаваси) деб охират (бўлишига) гумон қилишинг нотўғридир”. Татаббуънинг учинчи байти: Аҳли ҳашмат кисватин зарбафт эдар билмазким, ул Боғи жамият баҳорина хазони беш эмас. Байтда изоҳталаб сўзлар бор: “аҳли ҳашмат” ҳашамат аҳли – бойликка ружу қўйганлар; “кисват” – тўн; “зарбафт” – зар билан зийнатланган. Ана энди байтнинг тўлиқ маъноси келиб чиқади: “Бойликка ружу қўйганлар тўнларини зар билан музайян қиладилар, лекин билмайдиларки, бу зар – улар жамияти боғининг баҳорига келган хазон (фасли)дир”. Байтда “аҳли ҳашмат”, “кисват”, “зарбафт” ҳамда “боғ”, “баҳор”, “хазон” сўзлари ор- қали таносуб, шу билан бирга, “баҳор”, “хазон” сўзлари орқали тазод санъати қўлланилган. Аслида, ушбу байтга Навоий ғазалининг: Эйки, бўлмиш хилъатинг зарбафт, бори билким, ул Маъни аҳлин кулдурурга заъфарони беш эмас, 1 деган бешинчи байти “хамиртуруш” вазифасини ўтаган. Ғазал байтида “хилъат” ва “зарбафт” сўзлари таносуб санъатини, “зарбафт” билан “заъфарон” сўзларида сариқ рангга мансублик нуқтаи назаридан ташбеҳ санъатини кўришимиз мумкин. Навоий ғазалининг: Қўй тавонолиғ сўзин, ёд эт ажал хоринки, бил Пашшалар ниши қошинда нотавоне беш эмас, деган учинчи байтини навоийшунос Олимжон Давлатов ўзининг “Уй бино ажабтур...” номли мақоласида шундай шарҳлайди: “Тавонолиғ”нинг ўзаги “тавон” сўзи бўлиб, куч, қудрат, зўрлик маъносини англатади (тавонгар – бой, бадавлат, нотавон – кучсиз, ҳимояга муҳтож сўзларининг ўзаги ҳам